majeed

ئەمریكاو ئێران و پێشبركێ لە سەر كەنداو..

جەنگی باڵادەستی  و نفوز... بە ئاسایش و سیاسەت

ئەنتۆنی كوردسمان

وەرگێڕانی مەجید ساڵح

ململانێی نێوان ئەمریكاو ئێران وای لێهاتوە لە یاری شەترەنجی سێ رەهەندی دەچێ، بەجۆرێك هەر لایەك دەتوانێت لە هەر جۆڵەیەك كە دەیكات رێساكان بە ئارەزووی خۆی رێكخات... ئەو یارەیە تەمەنێ لە سی ساڵ زیاترە، پێش ناچێ  بە دیالۆك و لێكتێگەیشتن كۆتایی پێبێت، تەنانەت ئەگەری ئەوەش لەئارادا نییە بەم نزیكانە رێساكانی یارییەكە گۆڕانی تێدا بكەوێت.

لەراستیدا مەترسیدار ترین روخساری ململانێی ئەمریكا – ئێران خۆی لە بواری سەربازی و ئەمنیەكەیدا دەبینێتەوە، گۆڕەپانی ئەو ململانێیەش بریتیە لە كەنداو و زەریای هیندی و رۆژهەڵاتی عەرەبی، كە ئێران بە شێوەیەكی دیار توانا رۆكێتیە بالیستیەكانی پێشدەخات. لەوێدا ململانێكە رێگەیەك دەگرێتەبەر كە هەر وڵاتێك خەیاراتەكانی نەیارەكەی لەبەرچاو ناگرێت و هەوڵدەدات توانا سەربازی و بەرگریەكانی خۆی پتەو بكات، بەدوای هەلێكیشدا دەگەڕێت بەربەستی تایبەت لەبەردەم ئەگەری هەڵگیرسانی جەنگ دانێت. بە شێوەیەكی سروشتی، ململانێی نێوان هەردوو وڵات دەگۆڕێت بۆ پێشبڕكێ لەسەر باڵادەستی بەسەر پێگەو هەیبەتی سەربازی، ئەو مەسەلەیەش رێگە بۆ بەكارهێنانی توانا سەربازیەكان خۆش دەكات، كاریگەری لەسەر رەفتاری وڵاتانی دیكە دانێت.

بەزۆری باگراوندە مێژوویەكەی ململانێی سەربازی نێوان واشنتۆن و تاران پەیوەندیەكی پتەوی هەبووە بە ئاڵوزیە سیاسییەكانی هەردوو وڵاتەوە. ئێران پێی وایە ئەوە ئەمریكایە بەرپرسە لەسەر ئەو ململانێیەی و جۆشدانی لە رێگەی هەژمونی بەسەر كەنداو و وڵاتانی ناوچەكە هەر لە ساڵی 1953ەوە لە رێگەی یارمەتیدانی رژێمی پەهلەویەوە، پێش روخانی شا، هەروەها لە رێگەی یارمەتیدانی عێراق لە ماوەی جەنگی ئێران – عێراق، یان لە رێگەی جەنگی "بارهەڵگرەكان" لە نێوان ساڵانی 1987 – 1988، تەنانەت لە رێگەی هەوڵە بەردەوامەكانی واشنتۆن بۆ  بێبەشكردنی ئێران لە هاوردەكردنی چەك و تەكنەلۆجیای سەربازی.

بەڵام ئەمریكاش لە دوای روخانی شاو دامەزراندنی كۆماری ئیسلامی ئێران لە ریزی وڵاتانی دوژمندا پۆلێن دەكات، دواتریش بە بارمتەگرتنی ئەمریكیەكان رێگەی بۆ ئەوە خۆش كرد تۆمەتی ئەوە بداتە پاڵی كە هەڕشە بۆ سەر ناوچەكە بە تایبەتی سەر ئیسرائیل دروست دەكات، و تیرۆر و چەك بۆ عێراق و ئەفغانستان دەنێرێت و دەیەوێت بەهێز خۆی بەسەر ناوچەكەدا بسەپێنێت بەم جۆرەش هەڕشە لە دەسەڵاتی مێژویی و نفوزی ئەو دەكات. 

ئەمریكا پێشنیاری كرد بۆ هاوپەیمانەكانی لە كەنداو چەكی پێشكەوتوو بەدەست بهێنن بۆ رووبەڕوو بونەوەی دوژمەنەكەیان ئێران، سعودیە بەبەهای ملیاردها دۆلار چەكی پێشكەوتویی كڕی، بە كۆپتەری "ئەپاچی" و دەبابەی جۆری "ئەبرامز" و فڕۆكەی "ئیف 15 "یشەوە، ئەمریكا زۆر پەرۆشی ئەوەیە ئەو چەكانەی توانا سەربازیەكانی ئێران تێپەڕێنن.

لەو ماوەیەدا، ئەمریكاو ئۆروپا هەوڵیاندا لە رووی سەربازیەوە ئێران گەمارۆ بدەن، گوشاری زۆرتریان خستەسەر ئەو لایەنانەی چەكیان بۆ فەراهەم دەكرد، لە نێویاندا روسیاو چین و وڵاتانی دیكە، بۆ سنوردار كردنی جبەخانە سەربازیەكەی، لە ماوەی جەنگی نێوان عێراق و ئێران، ئەمریكاو هاوپەیمانەكانی بە هەموو قورسایەكیانەوە، چەك، سیخوڕی، راهێنان، چونە پاڵ بەرەی عێراقەوە.

بەڵام بای ئێران بەو شوێنەدا هەڵی نەكرد كە پاپۆڕەكانی ئەمریكا دەیانویست، گەمارۆخستە سەر ئێران وای كرد ئەو وڵاتە بەدوای ئەڵتەرناتیڤی دیكەدا بگەڕێت، هەروەها هەوڵەكانی خستە گەڕ بۆ ئەوەی خۆی خۆی پڕچەك بكات. دەرئەنجامەكان ئەوەیان دەرخست كەوا ئێران سورە لەسەر ئەوەی لە رێگەی پێشخستنی توانا نا هاوسەنگەكانە سەربازیەكانیەوە بۆشاییەكە پڕ بكاتەوە. چۆن؟ پاش دۆڕانی لە چالاكی "سرعوف موسڵا" لە ساڵی 1988، ئێران پەنای بۆ بەهێزكردنی تواناكانی خۆی لە بواری جەنگی ناهاوسەنگ، بۆیە بۆ روبەڕووبونەوەی هەڕەشە دەریاییەكانی ئەمریكا، جەختی لەسەر بەرهەمهێنانی رۆكێتی ژیر و تەكنیكی هێرشی سوك و بە كۆمەڵ و بەكارهێنانی لوغم و قەڵغانی دژە رۆكێت كردەوە.

لەبەر ئەوەی ئەو چەكانە توانای یەكیكردنەوەی جەنگی روبەڕو و راستەوخۆیان نییە لە گەڵ ئەمریكا و هێزەكانی دیكەدا لە ناوچەكە، بۆیە زۆر دژوار بوو ئێران هەڕەشە بۆ سەر هێزە تەقلیدیە گەورەكان دروست بكات. لێرەوە ئێران هەستا بە لە ساڵی 1989ەوە دامەزراندنی پرۆگرامی رۆكێتی نەوەویی و بالیستی، هەر ئەم پرۆگرامەشە بوەتە خاڵێكی سەرەكی لە پێشبڕكێی نێوان ئەمریكاو ئێران لە كەنداو. ئەگەرچی لەسەرەتادا توانا رۆكێتیەكانی ئێران سنوردار بوون، بەڵام لە سەرەتاكانی شەڕی نێوان عێراق و ئێران، چوارچێوەی كاركردنەكەی بەرفرازان بویەوە. بەڵام ئەمڕۆ، ئەو سیستمە بە شێوەیەك پێش كەوتوە بوەتە هەڕەشەیەك لەسەر ئەمریكاو هاوپەیمانەكانی و ئەگەری ئەوەش لە ئارادایە پێش ئاگادار كردنەوە بەر هێرش بكەون، بەتایبەت كە ئێستا كڵاوی نەوەوەی هەیە.

ئاشكرایە ململانێی ئەمریكا - ئێران لە كەنداو بە هۆی گرنگی ناوچەكە لە بواری وزەی جیهانیدا تا دێت گەرم دەبێت. سەڕەڕای باڵادەستی ئەمریكا، بەڵام توانا نا هاوسەنگەكانی ئێران هەڕەشەیەكی دەگمەن بۆ داڕێژەرانی سیاسەت لە واشنتۆن دروست دەكەكات. بۆیە بۆ زیاتر چالاك بون لە ململانێكەدا، دەبێ بڕیاربەدەستانی ئەمریكا جارێكی دیكە هەڵسەنگاندن بۆ توانا ستراتیژیە سەربازیەكانی ئێران بكەنەوە، ئەوە جگە لە پێداچونەوەی ورد بۆ پێناسەی راستەقینەی واشنتۆن بۆ ئەو ململانێ گەرمەی كە چەندین دەیەیە بەردەوامە. 

http://www.thirdpower.org/read-80548.html

چۆن خەباتی مەدەنی پێشبخەین:

60 میكانیزم بۆ بەشداریكردن لە پێشخستنی خەباتی مەدەنی دژ بە دیكتاتۆریەت

یەكێك لە تایبەتمەندیەكانی شەڕی ناتوندو تیژی دژ بە دیكتاتۆریەت ئەوەیە هەموو چین و توێژەكانی گەڵ بە جیاوازی كلتورو تەمەن و تواناكانیانەوە بەشداری تێدا دەكەن، مەرج نییە ئەو بەشداریكردنەیان لە رێگەی چونە ناو خۆپیشاندەرانەوە بێت، بەڵكۆ كۆمەڵێك میكانیزم هەیە كە لە خوارەوە پۆڵێنیان دەكەین:

ئەو میكانیزمانەی كە تاكە كەسێك دەتوانێت پێی هەستێ:

1. ئامادەكردنی خواردن و داودەرمان بۆ ئەوانەی لە گۆڕەپان و مەیدانەكاندا دەمێننەوە.

2. بەشداریكردن لەو بەرنامانەی كە زۆرترین بینەرو بیسەریان هەیە لە رێگەی پەیوەندیكردنەوە.

3. پەیوەندیكردن و تێكەڵ بوون بە جەماوەر لە رێگەی ئینتەرنێتەوە و هەوڵدان بۆ قەناعەت پێهێنانیان بۆ بەشداریكردن.

4. رۆژانە پەیوەندیكردن بە 5 كەسەوە بۆ قەناعەت پێكردنیان بە بەشداریكردن.

5. وتاردان و گۆرانی وتن بۆ وشیاركردنەوەو بەرزكردنەوەی ورەی خەڵك.

6. گواستنەوەی هەواڵ و زانیاری بۆ بەشدارانی مەیدانەكان.

7. ناردنی كورتە نامە لە رێگەی مۆبایلەوە بۆ وشیاركردنەوەو بەرزكردنەوەی ورە.

8. بڵاوكردنەوەو لكاندنی ئەو پۆستەرانەی كە پشتیوانی لە شۆڕشی جەماوەری دەكات بە دیوارەكانی نزیك لە شوینی نیشتەجێ بونت.

9. قەناعەت پێهێنانی دراوسێكانت كە پشتیوانی لە شۆڕش بكەن.

10. وێنەو كاری هونەری جوراوجور بخەرەروو.

11. لەبەركردنی ئەو جلانەی كە دروشمی شۆڕشی لەسەرە.

12. بەرزكردنەوەی ئاڵای وڵات.

13. بەرزكردنەوەی وێنە.

14. دۆستایەتی و نزیك بونەوە لە پێشمەرگەو پۆلیس و ئاسایش و سەربازەكانی و ئەفسەرەكانیان.

15. خاوەنكارەكان دوكان و كارگەكانیان داخەن بۆ بەشداریكردنی فەرمانبەرو كرێكاران لە خۆپیشاندانەكان.

16. دابینكردنی هەندێك یارمەتی دارایی بۆ چالاكی و یارمەتیدانی هەژارانو زیان لێكەوتوەكان.

17. بایكۆتكردنی كۆمەڵایەتی ئەو كەسو لایەنانەی دژی شۆڕشەكەن.. بێ توندو تیژی .. گرنگ ئەوەیە ویژدانیان بجوڵێنیت.

18. ناردنی زانیاری و راپۆرتی هەڵە بۆ ئەوانەی بڕیار بە دەستن.

ئەو میكانیزمانەی كە گروپی (3 - 5) كەسی پێی هەڵدەستن.

1. رەنگ كردنی دیواری هەندێك شوینی گرنگ وەك ناڕەزایی.

2. ناردنی هەندێك كەرەستەی رەمزی دیاریكراوی وەك دانانی ئیسكە پەیكەر لە بەردەم بارەگا حكومیەكاندا.

3. گۆڕینی ناوی شەقام و كۆڵانەكان بۆ ناوی شەهیدانی شۆڕش.

4. ناردنی هەندێك خەڵاتی گاڵتەجاری بۆ بەرپرسان  (ئۆسكاری باشترین گەندەڵی) (خەڵاتی تەزویر) بۆ میدیاكارانی سەر بە دەسەڵات.

5. كاری شانۆیی و هونەری جەماوەری.

6. هەڵمەتی وشیاركردنەوەی خەڵكی گەڕەك و هۆشیاركردنەوەیان.

7. دەركردنەوەی نوسخەیەكی تەزویری رۆژنامەیەكی سەر بە دەسەڵات كە هەواڵی راست و دروستی تێدا بێت.

8. هەڵواسینی لافیتە لە مەیدانە گەورەكاندا.

9. گورانی وتن لە شوینە گشتیەكاندا.

10. هەڵدانی باڵونی تایبەت بۆ ئەو شوێنانەی كە هاتوچۆكردن تێدا قەدەغەیە.

11. گرتنی هەندێك شەقام .

12. دروستكردنی حكومەتی سیبەر.

13. بڵاوكردنەوەی دەستوری نوێ.

14. رێگە گرتن لەوەی بەرپرسان بچنە سەر كارەكانیان.

ئەو میكانیزمانەی  هەزاران كەس پێی هەڵدەستن.

1. گرتنی شەقامەكان بە شێوەیەكی رەمزی.

2. پەناگرتن لە دەوروبەری ئەو بینایانەی كە هێمان بۆ شتی گرنگ.

3. پەناگرتنی جوڵاو..چونە ناو بینایەك و هاتوچۆكردن تێداو پاشان هاتنە دەرەوە و چونە ژورەوە.

4. دروستكردنی قەڵغانی مرۆیی بۆ رێگرتن لە جوڵانەوەی هێزە سەركوتگەرەكان.

5. مانگرتن لە كاركردن لە كۆمپانیاكان.

6. رێپێوان لە شەقامەكان.

7. گێڕانی پرسەی شەهیدان لە گەڕەكەكاندا.

8. كەمتەرخەمی لە كاركردن لە فەرمانگە حكومیەكان.

9. لە چاوكردنی ماسك  (وەك لە چاوكردنی ماسكی V (

10. ناردنی وەفد بۆ لای بەرپرسان بۆ گوشار خستنە سەریان.

11. دوكەوتنی بەرپرسان (لە رێگەی تەلەفون..لە شوینی كارەكانیان و هەر شوێنێك كە لێی دەبن)

12. بایكوتكردنی بەرپرسان و ئەوانەی دژایەتی شوڕش دەكەن (دراوسێ و هاوڕێ و فرۆشیارەكان)

13. رێكخستنی خۆپیشاندانێكی درێژ كە شوێنێك دەست پێ بكات و لە شوێنێك كە هێمایەكی تایبەتی هەیە كۆتایی پێ بهێنرێت.

14. رێكخستنی كاروانی ئۆتۆمبیل.

15. رێكخستنی كاروانی ماتۆرسكیل و پایسكیل.

16. رێكخستنی بەلەم وكەشتی ئەگەر روبارو دەریا هەبوو.

17. ماندوو كردنی فەرمانگە خزمەتگوزاریەكان: كۆبونەوەی ژمارەیەكی زۆر خەڵك بۆ داواكردنی شتێكی دیاریكراو.

18. ئەوانەی پارەیەكی زۆریان لە بانق داناوە دەست بكەن بە كشانەوەی پارەكانیان.

19. یاخی بوونی كرێكاران و فەرمانبەرانی حكومی.

20. رێكخستنی دادگایی كردنی جەماوەری بۆ تاوانباران.

21. رێكخستنی هەڵبژاردنی كاڵتەجاڕی رەمزی و دیاریكردنی شوینی دەنگدان و راگەیاندنی دەرئەنجامەكانی.

22. رێكخستنی مەراسیمی كۆڕەوی رەمزی لە رێگەی هەڵگرتنی جانتای سەفەرو چووون بۆ فڕۆكەخانەكان.

23. بازرگانەكان كاڵاو شمەك لەو بازرگانانە نەكڕن كە سەر بە رژێمن.

24. نەفرۆشتن و بەكرێ نەدانی خانوبەرە بۆ ئەوانەی سەر بە رژێمن.

25. ئەڵتەرناتیفی مانگرتن.. رێكخستنی كاروبارێك كە لە بەرژەوەندی شۆڕشگێڕاندا بشكێتەوە، لە جیاتی بڕینی هێڵی مۆبایل كورتە نامە بنێرێت. لە جیاتی مانگرتنی كارمەندانی تەلەفزیون پەیامێك بۆ بەرژەوەندی بنێرێت.

ئەو میكانیزمانەی كە ملیونها خەڵك پێی هەڵدەستن:

1. نەدانی پارەی ئاو و كارەبا.

2. دڕاندنی هەندێك ئەوراقی شەخسی كە دواتر فەوزا دەنێتەوە وەك دڕاندنی پسوڵەی كارەبا.

3. نەدانی قیستەكان و زەریبە و باجەكان.

4. گێڕانی ئاهەنگ و مەراسیم بە بۆنەی چەژنی نوێی تایبەت بە شۆڕش (رۆژی شەهید، چەژنی شۆڕش،...)

5. بایكوتكردنی بۆنە كۆمەڵایەتیە رەسمیەكان.

6. یاخی بوون لەو یاسایانەی سەركوتكەرن.

7. یاخی بوونی مەدەنی بەرفراوان لە هەموو بوارەكان.

8. پەلاماردانی ئەو شوێنانەی كە هەڵگری رەمزین.

وەرگێڕانی مەجید ساڵح

سەرچاوە: http://aoc.fm/site/

http://www.pertwk.com/pdf/pirojei_rojhellati_gewre.pdf

http://www.pertwk.com/pdf/binema_tioryekani.pdf

http://www.pertwk.com/pdf/rojnamegeri.pdf

http://www.pertwk.com/pdf/stratizhi_asaishi.pdf

تایبه‌تمه‌ندیه‌ باش‌وخراپه‌كانی‌ راپرسیی ئه‌لكترۆنی‌

ئه‌گه‌ر كه‌سێك بیت له‌وانه‌ی‌ به‌به‌رده‌وامی‌ له‌ به‌كارهێنانی‌ ئینته‌رنیت تێر نه‌بیت، حه‌تمه‌ن رێت كه‌وتوه‌ته‌ ئه‌و سایتانه‌ی‌ كه‌ گۆشه‌یه‌كی‌ تایبه‌تیان بۆ راپرسییی‌ ئه‌لكترۆنی‌ ته‌رخان كردوه‌و‌و رێكه‌وتوه‌ له‌و راپرسییانه‌دا به‌شداریت كردبێت. زۆربه‌ی‌ وێب سایته‌كان به‌ پێی‌ ویستی‌ خاوه‌نه‌كانیان بابه‌تی‌ راپرسی ده‌خه‌نه‌ سه‌ر سایته‌كانیان. پێشینه‌ی‌ راپرسیی ئه‌لكترۆنی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵی‌ 1960 ئه‌وكاته‌ی‌ له‌ زانكۆكاندا له‌ رێگه‌ی‌ ئامێری‌ (پانج)وه‌ ئه‌نجام ده‌درا. له‌ كاتی‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا ئه‌م شێوازه‌ به‌به‌رفراوانی‌ به‌كار دێت. چه‌ند ساڵێكه‌ له‌ ئه‌مریكاو ئۆروپا ده‌نگدان بۆ په‌رله‌مان‌و سه‌رۆك كۆمار له‌ رێگه‌ی‌ ئینته‌رنێته‌وه‌ ئه‌نجام ده‌درێت. له‌ ساڵی‌ 2005 به‌ هۆی‌ سود وه‌رگرتن له‌ شێوازی كویسكی‌ راپرسییه‌وه‌ هیندوستان توانی‌ هه‌ڵبژاردن بكات‌و 5هه‌زار ته‌ن خه‌رجی‌ كاغه‌ز بگه‌ڕێنێته‌وه‌. ئه‌م شێوازه‌ به‌ خێراییه‌كی‌ به‌رفراوان له‌ زۆربه‌ی‌ وڵاتانی‌ دونیا په‌یڕه‌و ده‌كرێت.
باشیه‌كانی‌ راپرسیی ئه‌لكترۆنی‌

1. راپرسیی ئه‌لكترۆنی‌ له‌ پانتاییه‌كی‌ به‌رفراوانتردا ئه‌نجام ده‌درێت‌و خه‌رجییه‌كانی‌ كه‌مه‌‌و به‌ خێراییه‌كی‌ زۆر ئه‌نجام ده‌درێت.
2. خه‌رجییه‌كانی‌ وه‌ك به‌كارهێنانی‌ كاغه‌زو قه‌ڵه‌م‌و كۆپیكردن‌و گرێبه‌ست له‌ گه‌ڵ بژمێر‌و گواستنه‌وه‌یان‌و هێنانه‌و وه‌ڵامه‌كان له‌ راپرسیی‌ ئه‌ڵكترۆنیدا نییه‌.
3. به‌كارهێنه‌ران‌و ئه‌وانه‌ی‌ راپرسییه‌كه‌ پڕ ده‌كه‌نه‌وه‌ ده‌توانن به‌ بێ سانسۆر‌و ئاشكراكردنی‌ زیانیارییه‌ تایبه‌تییه‌كانیان‌و ئاشكرابوونی‌ ناویان وڵامه‌كانیان بده‌نه‌وه‌.
4. شیكردنه‌وه‌و لێكدانه‌وه‌‌و خوێندنه‌وه‌‌و ده‌رهێنانی‌ ئامارو داتاكان به‌ ئاسانی‌ له‌ سه‌ر هێڵی‌ (on line) ئه‌نجام ده‌درێت‌و ده‌كرێت له‌ هه‌موو ساته‌كاندا ئانالیزی‌ ده‌رئه‌نجامه‌كان بكرێت.
5. توانای‌ ئه‌وه‌ ده‌ڕه‌خسێنێت پرسیاره‌كانبه‌ خێراییه‌كی‌ زۆر بۆ سه‌رتاسه‌ری‌ دونیا ره‌وانه‌ بكرێت.
6. ده‌كرێت هاوكات له‌ یه‌ك ساتدا هه‌زاران كه‌س له‌ راپرسییه‌كه‌دا به‌شداری بكه‌ن‌و به‌ هه‌مان خێرایش ده‌رئه‌نجامه‌كان ته‌ماشا بكرێت.

خه‌وشه‌كانی‌ راپرسیی ئه‌لكترۆنی‌

راپرسی‌ ته‌قلیدی‌ بریتیه‌ له‌و راپرسیانه‌ی‌ك كو بو شێوه‌یه‌كی‌ راسته‌وخۆ یان له‌ رێگه‌ی‌ ناردنی‌ پرسیاره‌كان به‌ پۆستی‌ ئه‌لكترۆنی‌ یان له‌ رێگه‌ی‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ فۆرمیچكی‌ راپرسی‌ له‌ گۆڤارو رۆژنامه‌كانه‌وه‌ ئه‌نجام ده‌درێت‌و ئه‌وانه‌ی‌ راپرسییان له‌ گه‌ڵدا ده‌كرێت فۆرمه‌كان پڕده‌كه‌نه‌وه‌و ده‌ینێرنه‌وه‌ بۆ شوێنی‌ ده‌رچوونی‌. به‌ڵام له‌ راپرسیی ئه‌لكترۆنیدا به‌ كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ فه‌زای‌ مه‌جازی‌ ئینته‌رنێت ئه‌و كاره‌ ده‌كرێت. سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ باشییانه‌ی‌ كه‌ هه‌یه‌تی‌، راپرسیی ئه‌لكترۆنی‌ كۆمه‌ڵێك خه‌وشی‌ خۆی‌ هه‌یه‌‌و روبه‌ڕووی‌ قه‌یرانی‌ كردوه‌ته‌و:
1. له‌ هه‌موو راپرسییه‌كدا رێژه‌ی‌ ئه‌وانه‌ی‌ راپرسییه‌ك پڕده‌كه‌نه‌وه‌ سنووردارن، زۆرجار رێده‌كه‌وێت به‌كارهێنه‌رانی‌ ئینته‌رنێت (كۆمه‌ڵگای‌ راپرسییه‌كه‌) له‌و ماوه‌ی‌ راپرسییه‌كه‌ ده‌كرێت له‌ سه‌ر خه‌ت نه‌بن، بۆیه‌ ده‌نگی‌ ئه‌وانه‌ ئاماده‌ییان نابێت له‌ راپرسییه‌كه‌دا، به‌لام له‌ راپرسیی ته‌قلیدیدا كۆمه‌ڵگای‌ راپرسییه‌كه‌ هه‌ڵده‌بژێرێت‌و له‌ په‌یوه‌ندی كردن پێیانه‌وه‌ كێشه‌ دروست نابێت.
2. به‌هۆی‌ نه‌ناسراوی‌ نه‌بینینی‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌نگ ده‌دات له‌ راپرسیی ئه‌لكترۆنیدا، ئیعتباری‌ ده‌نگدانه‌كه‌ كه‌متر ده‌بێت. چونكه‌ هه‌ندێك جار شه‌فافیه‌تی‌ ئاماری‌ به‌شداربووان گرنگی‌ خۆی‌ هه‌یه‌.
3. زۆرجار به‌ هۆی‌ كه‌سانی‌ تێكده‌ره‌وه‌ ده‌رئه‌نجامی‌ راپرسییه‌كان‌و شێوازی‌ ده‌نگدان ده‌ستكاری ده‌كرێت.
4. نه‌ره‌خسانی‌ هه‌لی‌ گفتوگۆی‌ راسته‌خۆ له‌ گه‌ڵ ده‌نگده‌راندا بۆ رونكردنه‌وه‌و وه‌ڵامدانه‌وه‌ی‌ ئه‌و پرسیارانه‌ی‌ لایان دروست ده‌بێت پێش پڕكردنه‌وه‌ی‌ فۆرمه‌كان.

دانانی‌ فۆرمی‌ راپرسی‌

باوترین جۆری‌ راپرسی‌ ئه‌لكترۆنی‌ له‌ لاپه‌ڕه‌ی‌  سه‌ره‌كی‌ سایته‌كه‌دا داده‌نرێت. هه‌ندێك جاریش به‌ سه‌ربه‌خۆ له‌ په‌ڕه‌یه‌كی‌ دیكه‌دا داده‌نرێت. تایه‌تمه‌ندییه‌كی‌ راپرسی‌ ئه‌لكترۆنی‌ ئه‌وه‌یه‌ له‌ هه‌مان شوێندا ده‌كرێت ده‌رئه‌نجامی‌ راپرسیه‌كه‌ پیشانی‌ ئه‌وانه‌ی‌ ده‌نگ ده‌ده‌ن بدرێت. زۆر له‌ وێب سایته‌كان ته‌نیا رێگه‌ به‌وانه‌ ده‌ده‌ن ده‌نگ بده‌ن كه‌وا به‌شدارن له‌ گه‌ڵیاندا. ویب سایتی‌ واش هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌ راپرسیه‌كه‌دا زۆرترین كه‌س به‌شداریبكات خه‌ڵاتی‌ تایبه‌ت ده‌ده‌ن به‌ ده‌نگده‌ران.
ناردنی‌ فۆرمی‌ راپرسی له‌ رێگه‌ی‌ هه‌واڵنامه‌وه‌
هه‌ندێك ویب سایت هه‌ن خۆیان به‌ دوای‌ به‌كارهێنه‌ره‌كانیاندا ده‌گه‌ڕێن. زۆرجار ویب سایته‌كان له‌ رێگه‌ی‌ ناردنی‌ هه‌واڵنامه‌وه‌ فۆرمی‌ راپرسییه‌كانیان ده‌نێرن بۆ به‌شداره‌كانیان‌و داوایان لێده‌كه‌ن به‌شداری راپرسییه‌كه‌ بكه‌ن. به‌ڵام زۆرجار به‌كارهێنه‌رانی‌ ئینته‌رنێت له‌ ترسی‌ فایرۆس‌و ئیمه‌یلی‌ خراپ ئه‌و جۆره‌ هه‌واڵنامانه‌ ناكه‌نه‌وه‌‌و وه‌ڵامی‌ پرسیاره‌كان ناده‌نه‌وه‌.

چه‌ند خاڵێكی‌ گرنگ له‌ سه‌ر راپرسی‌ ئه‌لكترۆنی‌

1. هه‌وڵبده‌ به‌كارهێنه‌رانی‌ ئینته‌رنێت هان بده‌ی‌ بۆ پڕكردنه‌وه‌ی‌ فۆرمی‌ راپرسیه‌كه‌.
2. بۆ ئه‌وه‌ی‌ به‌ هه‌واڵنامه‌كانت‌و ناردنی‌ فۆرمی‌ راپرسی به‌كارهێنه‌رانی‌ ئینته‌رنێت بێزار نه‌كه‌ی‌، به‌ ئیمه‌یلی‌ داوایان لێبكه‌ سه‌ردانی‌ ویب سایته‌كه‌ت بكه‌ن‌و راسته‌خۆ به‌شداری راپرسیه‌كه‌ بكه‌ن.
3. باشترین شوێن بۆ راپرسی لاپه‌ڕه‌ی‌ سه‌ره‌كی‌ ویب سایته‌كه‌ته‌و تا پێت ده‌كرێت لاپه‌ڕه‌ی‌ جیای‌ بۆ دامه‌نێ، چونكه‌ ئه‌گه‌ری‌ سه‌ردانیكردن‌و بینینی كه‌م ده‌بێت.
4. له‌ رێگه‌ی‌ كردنه‌وه‌ی‌ لینكی‌ ویب سایته‌كه‌ت له‌و وبلاگانه‌ی‌ زۆر ناوبانگن ده‌توانی‌ ژماره‌ی‌ ئه‌وانه‌ی‌ به‌شداری له‌ راپرسی ویب سایته‌كه‌تدا ده‌كه‌ن زۆرتر بكه‌ی‌.
5. ژماره‌ی‌ پرسیاره‌كانی‌ راپرسییه‌كه‌ ده‌بێت كه‌م بێت.
ئێستا زۆربه‌ی‌ وێب سایته‌كان له‌ كاتی‌ راپرسییدا بۆ ئه‌وه‌ی‌ كه‌سێك دوو جار یان زیاتر ده‌نگ نه‌دات داوای‌ ئای‌ دی یان پۆستی‌ ئه‌لكترۆنی‌ ده‌نگده‌ره‌كه‌ ده‌كه‌ن. چێككردنی‌ شوناسی‌ ده‌نگده‌ر تۆری‌ipو تۆماركردنی‌ پێشینه‌ی‌ ده‌نگده‌ر له‌ كۆمپیوته‌ره‌كه‌دا ده‌بێته‌ رێگر له‌ به‌رده‌م دوباره‌ نه‌بوونه‌وه‌ی‌ ده‌نگی‌ یه‌ك كه‌س‌و پێگه‌ی‌ راپرسیه‌كه‌ش به‌هێز ده‌كات.

به‌شی یه‌كه‌م

محه‌مه‌د ته‌قی‌ روغنی‌ها

وه‌رگێرانی له‌ فارسیه‌وه‌
مه‌جید ساڵح

پێشه‌كی

به‌ هۆی‌ ئه‌و چوارچێوه‌و قاڵبانه‌ی كه‌ هه‌یه‌تی‌، "هه‌واڵ" ناتوانێت وه‌ڵامده‌ره‌وه‌ی هه‌موو پرسیارو داخوازیه‌كانی‌ خه‌ڵك بداته‌وه‌ و گۆشه‌ جیاجیاكانی‌ به‌درێژی‌ روداوێك بخاته‌روو. هه‌ندێك جار روداوێك رووده‌دات یان ره‌وتێك سه‌رهه‌ڵده‌دات پێویست ده‌كات به‌ درێژی‌ وه‌سف بكرێت و له‌ دیدگا جیاجیاكانه‌وه‌ بدرێته‌ به‌ر ره‌خنه‌و راڤه‌و شیكار. بۆ ئه‌وه‌ی‌ بۆ په‌یام وه‌رگره‌كان هیچ لایه‌نێكی‌ شاراوه‌ نه‌مێنێت.
به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ ئه‌و ئه‌ركه‌ له‌ ئه‌ستۆی‌ راپۆرته‌ هه‌واڵدایه‌ و له‌ رێگه‌ی‌ هڵكۆلێنی‌ چینی‌ سه‌ره‌وه‌ی‌ روداوه‌كان، په‌یام وه‌رگران ده‌باته‌ ناخی روداوه‌كانه‌وه‌ گۆشه‌ تاریك وشاراوه‌كانیان بۆ ئاشكراو روناك ده‌كاته‌وه‌ و راستیه‌كان به‌رجه‌سته‌ ده‌كات.
له‌و حاڵه‌تانه‌ی‌ كه‌ روداوێك پێویستی‌ به‌ شه‌رح و زانینی‌ زیاتر هه‌یه‌ یان پێویست ده‌كات له‌ رێگه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌و به‌دواداچونه‌وه‌ په‌یام وه‌رگر له‌ ورده‌كاریه‌كان ئاگادار بكرێته‌وه‌، ریپۆرته‌ره‌كان په‌نا بۆ ئاماده‌كردنی راپۆرته‌ هه‌واڵ ده‌به‌ن و له‌و رێگه‌یه‌وه‌ په‌راوێزی‌ كاریگه‌ره‌كان به‌رفراوانتر ده‌كه‌ن. له‌به‌ر ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیانه‌ی‌ كه‌راپۆرته‌ هه‌واڵ هه‌یه‌تی‌، ده‌توانێت په‌یوه‌ندیه‌كی‌ قوڵ له‌ گه‌ڵ خوێنه‌ر و بیسه‌رو بینه‌ردا دروست بكات و كاریگه‌ریه‌كه‌شی‌ زیاتر ده‌مێنێته‌وه‌و به‌ربڵاوتره‌. په‌یامنێران له‌ رێگه‌ی‌ كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ راپۆرته‌ هه‌واڵ، جگه‌ له‌ خستنه‌ڕوی‌ بابه‌ته‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و كولتوری‌ و هونه‌ری‌ و وه‌رزشیه‌كان، ره‌وت و ره‌هه‌نده‌كانی دیكه‌ش داده‌پۆشن
پێناسه‌
پێناسه‌یه‌كی‌ زۆر كراوه‌ بۆ راپۆرت و له‌ بابه‌ته‌كانی تایبه‌ت به‌ میدیاكان، راپۆرت به‌وه‌ پێناسه‌كراوه‌ كه‌ ده‌ربڕینێكی‌ وه‌سفی و وێنه‌یی روداوێك یان بابه‌تێكه‌. له‌ پێناسه‌یه‌كی‌ چڕتردا راپۆرت بریتیه‌ له‌ تێكه‌ڵه‌یه‌ك له‌ هه‌واڵ و به‌دواداچوون كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی هونه‌ریانه‌ دیمه‌ن و بابه‌ت و روداوه‌كان باسكراون.
له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ له‌ راپۆرتێكدا، وێنه‌سازی له‌ واقعه‌كان و ئه‌وه‌ی‌ ریپۆرته‌ر به‌ چاوی خۆی‌ ده‌یبنێ پێویسته‌ به‌ نمونه‌ی‌ ئاشكرا باسكرا بێت یان هه‌ڵگری‌  ده‌رئه‌نجامی لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی‌ قوڵ بێت.
هه‌ندێكجار راپۆرته‌كان به‌رگی چیرۆك له‌ خۆ ده‌گرن و ریپۆرته‌ر وه‌ك حكایه‌تخوان ده‌ست ده‌كات به‌ گێڕانه‌وه‌ی‌ روداوه‌كان. له‌ هه‌ندێك راپۆرتدا نوسه‌ر، ده‌ست ده‌كات به‌ راڤه‌كردنی‌ روداوه‌كان، توێژی‌ یه‌كه‌می‌ هه‌واڵه‌كه‌ هه‌ڵده‌كۆڵێت بۆ ئه‌وه‌ی‌ په‌یام وه‌رگره‌كان بباته‌ قوڵایی بابه‌ته‌كه‌وه‌ و رێنماییان ده‌كات تاوه‌كو نهێنیه‌كان ئاشكرا بكه‌ن.
به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ راپۆرتی چاپه‌مه‌نیه‌كان هه‌موو ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیانه‌ی‌ باسمان كردن تێدا نیه‌، هه‌ندێك راپۆرت لایه‌نی‌ وه‌سفی زیاتر به‌سه‌ردا زاڵه‌ و له‌ هه‌ندێكی‌ دیكه‌دا ره‌گه‌زی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ زیاتر ده‌رده‌كه‌وێت. به‌ڵام ئامانجی سه‌ره‌كی هه‌موو راپۆرتێك بریتیه‌ له‌ خستنه‌ڕووی‌ واقعیه‌ته‌كان و لایه‌نه‌ جیاجیاكانی روداوه‌كه‌ و گواستنه‌وه‌ی‌ په‌یامێك بۆ په‌یام وه‌رگره‌كان له‌ رێگه‌ی‌  به‌كارهێنانی هه‌واڵ، وه‌سف، ئینترفیو ولێكۆڵینه‌وه‌كان.
تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی ریپۆرته‌ر
ریپۆرته‌ر ده‌بێت كه‌سێكی‌ "چاوكراوه‌" بێت و به‌ ویستێكی‌ به‌هێزه‌وه‌ به‌دوای‌ هۆكاره‌كانی سه‌رهه‌ڵدانی روداوه‌كاندا بگه‌ڕێت و خاوه‌نی ئیراده‌ و حه‌زی به‌دواداچونی تێدا بێت، تایبه‌تمه‌ندی‌ دیكه‌ی‌ ریپۆرته‌ر بریتیه‌ له‌وه‌ی‌ تیژبین بێت وتوانای‌ هه‌ڵسه‌گاندنی‌ شته‌كانی‌ هه‌بێت.  هه‌ندێك جار وته‌یه‌كی‌ ساده‌ یان روداوێك كه‌ به‌ رواڵه‌ت ئاسایی ده‌رده‌كه‌وێت، ده‌بنه‌ سه‌ره‌داوێك بۆ ئاماده‌كردنی راپۆرتێكی‌ سه‌رنج راكێش و دڵگیر.
"خیرایی له‌ گه‌یاندن"  به‌ یه‌كێك له‌ سیفه‌ته‌كانی ریپۆرته‌ری سه‌ركه‌وتو دێته‌ ژماردن. ئه‌و سیفه‌ته‌ ده‌بێته‌ هۆی‌ گه‌شه‌سه‌ندنی‌ توانای‌ دۆزینه‌وه‌و ده‌ركردن به‌ بابه‌ته‌ گرنگه‌كان و كاریگه‌ری‌ زۆریشی‌ هه‌یه‌ بۆ سه‌ر  كۆكردنه‌وه‌ی‌ زانیاری‌ و خستنه‌ڕووی‌ پرسیاری‌ وردو ریزبه‌نكردنی‌ لۆژیكیانه‌ی‌ بابه‌ته‌كان. "توانای‌ دروستكردنی‌ په‌یوه‌ندی" له‌ گه‌ڵ گروپه‌ جیاجیاكانی‌ خه‌ڵك یه‌كێكی‌ دیكه‌یه‌ له‌ پێداویستیه‌ گرنگه‌كانی‌ كاری ریپۆرته‌ری‌. توانای‌ چونه‌ناو خه‌ڵك و دروستكردنی‌ په‌یوه‌ندی پته‌و و داهێنه‌رانه‌ له‌ گه‌ڵیاندا، سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ گرنگه‌ بۆ ئه‌و زانیاریانه‌ی‌ كه‌ ریپۆرته‌ر به‌دوایدا ده‌گه‌ڕێت و ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیه‌ سه‌ره‌كیترین كه‌ره‌سته‌ی‌ كاری ریۆرته‌رییه‌، چونكه‌ له‌ هه‌ر هه‌نگاوێكدا كه‌ هه‌ڵی‌ ده‌نێت، پێویستت به‌ دروستكردنی‌ په‌وه‌ندیه‌كی‌ نزیك له‌ گه‌ڵ خه‌ڵكانی دیكه‌دا هه‌یه‌، نه‌بونی‌ ئه‌و په‌یوه‌ندیانه‌، توانای‌ ئاماده‌كردنی راپۆرتی رۆژنامه‌وانیت لێ زه‌وت ده‌كات. "سه‌برو ته‌حه‌مول" به‌ سیفه‌تێكی‌ دیكه‌ی‌ ریپۆرته‌ری‌ پرۆفیشناڵ ده‌درێت له‌ قه‌ڵه‌م، به‌ تایبه‌تی له‌ راپۆرته‌كانی‌ به‌دواداچوندا كه‌ بۆ ده‌سكه‌وتنی‌ زانیاری‌ پێویست به‌ كاتی زۆر ده‌كات.
كه‌سایه‌تی‌ ریپۆرته‌ر پێویسته‌ "خاوه‌نی كه‌سایه‌تیه‌كی‌ بزۆك و نه‌فه‌س درێژ" بێت و توانای‌ به‌دواداچونی‌ رووداوه‌كانی‌ هه‌بێت، ئه‌وانه‌ی‌ حه‌زیان له‌وه‌یه‌ له‌ پشت مێزه‌كانیانه‌وه‌ دانیشن و حه‌زیان له‌ كارێكه‌ كه‌ جوڵه‌ی‌ نه‌وێت، وتارنوسی باشن، به‌ڵام هه‌رگیز نابنه‌ ریپۆرته‌ری‌ سه‌ركه‌وتوو.
جگه‌ له‌و تایبه‌تمه‌ندیانه‌، پێویسته‌ ریپۆرته‌ر تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی‌ پیشه‌یی رۆژنامه‌وانیه‌كانی دیكه‌ فێر بێت و بۆ ئه‌وه‌ی‌ تواناكانی زیاتر بێت. بۆنمونه‌ ده‌بێت شاره‌زایی ته‌واوی‌ له‌ پره‌نسیپه‌كانی هه‌واڵ و توانای نوسینه‌وه‌ی‌ هه‌واڵ و ئه‌نجامدانی ئینته‌رڤیو هه‌بێت، هه‌روه‌ها له‌ هه‌مووی‌ گرنگتر ئه‌وه‌یه‌ توانای‌ نوسینی‌ هه‌بێت و زانیارییه‌ گشتیه‌كانی به‌رفراوان بێت.
بۆ ئاماده‌كردنی‌ راپۆرت، پیویست به‌وه‌ ده‌كات شاره‌زایی له‌ نوسیندا هه‌بێت، بۆ ئه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كه‌ كاریگه‌ر بێت و خوێنه‌ری‌ هه‌بێت. ریپۆرته‌ر ده‌بێت بتوانێت به‌ ئاسانی ده‌سته‌واژه‌كان و رسته‌كان به‌كار بهێنێت و له‌ ده‌قی راپۆرته‌كه‌یدا جێگه‌یان بكاته‌وه‌. تا ده‌كرێت ده‌قی راپۆرته‌كه‌ كورت بێت باشتره‌، ریپۆرته‌ر پێویسته‌ به‌ كه‌مترین وشه‌ زۆرترین زانیاریه‌كان بگوازێته‌وه‌ بۆ په‌یام وه‌رگره‌كان. یه‌كێكی‌ دیكه‌ له‌ پێداویستیه‌كانی ریپۆرته‌ری‌ سه‌ركه‌وتو ئه‌وه‌یه‌ توانای‌ به‌كارهێنانی كۆمپیوته‌ر و ئینته‌رنێتی‌ هه‌بێت. كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ تۆڕی‌ جیهانی زانیاری وبه‌كارهێنانی سایته‌كانی ئینته‌ر نێت، گرنگیه‌كی‌ زۆری‌ هه‌یه‌ بۆ وه‌رگرتنی‌ زانیاری‌و به‌ئاگابوون له‌ گۆڕانكارییه‌كانی دونیا، ریپۆرته‌ره‌كان ده‌بێت بتوانن له‌ كه‌مترین كاتدا ئه‌و زانیاریانه‌ی‌ كه‌ پێویستیان پێیه‌تی‌ له‌ ئینته‌رنێت ده‌ربهێنن.
له‌ پاڵ ئه‌و تواناو شاره‌زاییانه‌، زانینی‌ زمانێكی‌ بێگانه‌ به‌ تایبه‌تی‌ ئینگلیزی پێویستیه‌كی‌ گرنگی‌ ریپۆرته‌ره‌كانه‌.

بنه‌ماكانی راپۆرت
بۆ ئه‌وه‌ی‌ راپۆرتێك ده‌وڵه‌مه‌ند بێت و كاریگه‌ری‌ له‌سه‌ر په‌یام وه‌رگره‌كانی‌ دابنێت ده‌بێت چوار تایبه‌تمه‌ندی تێدا بێت:
1. وه‌سفكردن و گێڕانه‌وه‌ی‌ روداوه‌كه‌ وه‌كو خۆی‌.
راپۆرت بریتیه‌ له‌ خستنه‌ رووی‌ راستیه‌كان و گێڕانه‌وه‌ی‌ رووداوه‌كان و گه‌یاندنی‌ زانیاریه‌كان، ریپۆرته‌ر ده‌بێت ئه‌وه‌ی‌ ده‌یبینێت و ده‌یبیستێت و هه‌ستی‌ پێده‌كات بگوازێته‌وه‌ بۆ په‌یام وه‌رگره‌كانی‌. ده‌بێت ریپۆرته‌ره‌كان له‌ جیاتی چاو و گوێی‌ په‌یام وه‌رگره‌كان گۆشه‌ جیاجیاكانی‌ رووداوه‌كه‌ ببینن و بیگێڕنه‌وه‌. ریپۆرته‌ری‌ باش جگه‌ له‌وه‌ی‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ هونه‌رمه‌ندانه‌ روداوه‌كان ده‌گێڕێته‌وه‌، پێویسته‌ هۆكارو چۆنیه‌تی‌ رودانی‌ روداوه‌كه‌ باس بكات. ئه‌وه‌ی‌ نه‌وتراوه‌ بدۆزێته‌وه‌و له‌ روانگه‌ی‌ جیاوازه‌وه‌ لێكۆڵینه‌وه‌و راڤه‌ی‌ روداوه‌كه‌ بكات. له‌ راپۆرته‌كاندا ده‌بێت بۆچون و ئاراسته‌ جیاجیاكان بخرێنه‌ روو، پێویسته‌ په‌یام وه‌رگره‌كان له‌ هه‌موو كون و كه‌له‌به‌ره‌كانی رووداوه‌كه‌ به‌ ئاگابن.
2. خۆپاراستن له‌ بڕیاری‌ پێشوه‌خت
گرنگیدان به‌ راستیه‌كان و دوركه‌وتنه‌وه‌ له‌ بڕیاردانی پێشوه‌خت بنه‌مایه‌كی‌ سه‌ره‌كیه‌و ده‌بێت ریپۆرته‌ر له‌به‌رچاوی بگرێت. نابێت  بۆچون، ویست و ئاره‌زوو، هه‌ست و سۆزه‌كانی ریپۆرته‌ر ببنه‌ هۆی‌ دوركه‌وتنه‌وه‌ له‌ راستیه‌كان.
هه‌ر راپۆرتێك گه‌ر بۆچون و بڕیاری‌ پێشوه‌ختی‌ تێدا بوو، ئه‌وا په‌یام وه‌رگره‌كان هه‌ست ده‌كه‌ن ریپۆرته‌ره‌كه‌ ده‌یه‌وێت بیروبۆچونه‌كانی خۆی‌ بگه‌یه‌نێته‌ به‌رامبه‌ر، ئه‌وه‌ش ده‌بێته‌ هۆی‌ له‌ ده‌ست دانی كاریگه‌ری‌ و لاوازبوونی‌ راپۆرته‌كه‌.
دوركه‌وتنه‌وه‌ له‌ بڕیاردانی پێشوه‌خت له‌ لایه‌ن ریپۆرته‌ره‌كانه‌وه‌ مانای‌ ئه‌وه‌ نییه‌ راپۆرتێكی‌ بێ ئامانج و ده‌رئه‌نجام دروست بكرێت، به‌ڵكو ریپۆرته‌ری‌ به‌ توانا ئه‌و ریپۆرته‌ره‌یه‌كه‌ رێگه‌ بدات راپۆرته‌كه‌ هه‌نگاوبه‌ هه‌نگاو به‌ شێوه‌یه‌كی‌ سروشتی‌ بچێته‌ پێشه‌وه‌ و حه‌قیقه‌تی‌ بابه‌ته‌كه‌و ئه‌وه‌ی‌ روویداوه‌ بۆ په‌یام وه‌رگره‌كان شیبكاته‌وه‌. بڕیاردانی پێشوه‌خت بریتیه‌ له‌وه‌ی‌ ریپۆرته‌ر بیه‌وێت له‌ سه‌ر ئه‌ساسی حه‌زو ئاره‌زوه‌كانی‌ خۆی بڕوانێته‌ بابه‌ته‌كه‌و راستیه‌كان بكاته‌ قوربانی سه‌لیقه‌ی‌ شه‌خسیی خۆی‌.
3. ناسینی‌ په‌یام وه‌رگره‌كان.
پێویسته‌ ریپۆرته‌ر په‌یام وه‌رگره‌كانی‌ خۆی‌ بناسێت و بزانێت بۆ كێ ده‌نوسێت. ئه‌و راپۆرته‌ی‌ بۆ رۆژنامه‌یه‌كی‌ لۆكاڵی‌ ده‌نوسرێت جیاوازه‌ له‌و راپۆرته‌ی‌ بۆ رۆژنامه‌یه‌كی‌ سه‌رتاسه‌ری‌ ده‌نوسرێت. هه‌روه‌ها ئه‌و راپۆرته‌ی‌ كه‌ بۆ رۆژنامه‌یه‌كی‌ تایبه‌تمه‌ند ئاماده‌ ده‌كرێت و خوێنه‌ره‌كانی‌ كۆمه‌ڵه‌ كه‌سێكی‌ پسپۆرن له‌ زۆر رووه‌وه‌ جیاوازه‌.
له‌و چوارچێوه‌شدا پێویسته‌ قووڵ بوونه‌وه‌ وهه‌ڵبژاردنی‌ بابه‌ت و شێوه‌ی‌ زمانی‌ نوسین و ده‌ربڕینی‌ گونجاو له‌ پێناوی‌ دروستكردنی‌ په‌یوه‌ندیه‌كی‌ پته‌و له‌ گه‌ڵ خوێنه‌ران ، له‌به‌رچاو بگیرێت. ئاشنابوون به‌ تایبه‌تمه‌ندی و سه‌لیقه‌ی‌ خوێنه‌ران یارمه‌تی‌ ریپۆرته‌ر ده‌دات بۆ ئه‌وه‌ی‌ نوسینه‌كه‌ی‌ زیاتر بخوێنرێته‌وه‌.
ئه‌گه‌ر زانیاریت له‌سه‌ر خواست و حه‌زی په‌یام وه‌رگرانت نه‌بێت، له‌وانه‌یه‌ به‌دوای‌ هه‌ندێك بابه‌تدا بچیت كه‌ به‌لای‌ خه‌ڵكه‌وه‌ گرنگ نه‌بێت، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر بابه‌تێكی‌ گونجاویشت دۆزیه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر خوێنه‌رانت نه‌ناسی به‌ شێوه‌یه‌ك بیخه‌یته‌روو كه‌ له‌ گه‌ڵ سه‌لیقه‌و حه‌زو ئاره‌زووی ئه‌واندا جوت نه‌بێت.
4. ره‌تكردنه‌وه‌ی‌ ریپۆرته‌ری‌ میحوه‌ری‌
ئه‌گه‌ر سه‌رتاپای‌ بابه‌ته‌كه‌ بریتیی‌ بێت له‌ بۆچونه‌ شه‌خسیه‌كانی ریپۆرته‌ر، ناكرێت ئه‌وه‌ به‌ راپۆرت له‌ قه‌ڵه‌م بدرێت و په‌یام وه‌رگرانیش به‌ چاوی‌ راپۆرته‌وه‌ ته‌ماشای‌ ناكه‌ن، بابه‌تێكی‌ له‌و جۆره‌ ده‌كرێت وه‌ك مه‌قاله‌یه‌ك حسابی بۆ بكرێت، به‌ڵام هه‌رگیز راپۆرتێكی‌ ته‌واو نیه‌.
په‌یام وه‌رگر ئه‌و كاته‌ حه‌زی له‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ راپۆرتێك ده‌بێت و ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی‌ په‌سه‌ند ده‌كات كه‌ هه‌ست بكات هه‌موو دیدگا جیاجیاكانی بابه‌ته‌كه‌ خراونه‌ته‌ڕوو. وه‌ك ریپۆرته‌رێكی‌ پرۆفیشناڵ ده‌بێت هه‌وڵ بده‌ی‌ بۆچوونه‌ جیاوازه‌كان له‌ پاڵ یه‌كتردا دابنێت و بینه‌رو خوێنه‌ر و گوێگره‌كانت به‌ره‌و ئاراسته‌یه‌كی‌ دیاریكراو ببه‌یت، به‌ڵام گه‌ر ته‌نها خۆت تاقه‌ قسه‌كه‌ر بیت و قسه‌ی‌ یه‌كه‌م و كۆتایی له‌ راپۆرته‌كه‌دا هی خۆت بوو، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ئه‌وه‌ی‌ ئاماده‌ت كردوه‌ راپۆرت نییه‌. راپۆرتێكی‌ ته‌واو، به‌ شێوه‌یه‌كی‌ یه‌كسان بۆچونه‌ جیاوازه‌كانی خه‌ڵك و پسپۆران و شاره‌زاو به‌رپرسان له‌ خۆ ده‌گرێت.

جۆره‌كانی راپۆرت

كۆمه‌ڵه‌ پۆلێنێك بۆ جۆره‌كانی راپۆرت پێشنیاركراوه‌، به‌ڵام له‌بیرتان نه‌چێت به‌ هۆی‌ لێكچونی جۆره‌كانی راپۆرت، ناتوانرێت هه‌موو جۆره‌ جیاجیاكانی راپۆرت لێكتر جیا بكرێته‌وه‌، بژاركردن و هه‌ڵاوێرده‌كردنی هه‌موو جۆره‌كانی راپۆرت تاراده‌یه‌ك كارێكی‌ نه‌كرده‌نیه‌.
راپۆرته‌ هه‌واڵێك ده‌توانێت سود له‌ ره‌گه‌زی وه‌سفكردن وه‌ربگرێت، به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ زۆربه‌ی‌  راپۆرته‌ وه‌سفییه‌كاندا ناكرێت ره‌گه‌زی هه‌واڵ له‌به‌رچاو نه‌گیرێت، له‌ راپۆرته‌كانی به‌دواداچونیشدا هه‌ردوو ره‌گه‌زی هه‌واڵ و وه‌سفكردن به‌كاردێن.
له‌ ریزبه‌ندیه‌كدا ده‌كرێت راپۆرته‌كان دابه‌ش بكه‌ین بۆ "راپۆرته‌ هه‌واڵ"، "راپۆرتی به‌دواداچوون"و "راپۆرتی راڤه‌یی و وه‌سفی".
• راپۆرته‌ هه‌واڵ
به‌ گشتی‌ راپۆرته‌ هه‌واڵ بریتیه‌ له‌و راپۆرتانه‌ی‌ كه‌ له‌سه‌ر رووداوه‌كانی وه‌ك گۆڕانكارییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی‌ رۆژ یان روداوه‌ كولتوری‌ و ئابوری‌ و سیاسیی و كاره‌ساته‌ سروشتیه‌كان ئاماده‌ ده‌كرێن. ریپۆرته‌ر به‌ سود وه‌رگرتن له‌ كۆمه‌ڵه‌ هه‌واڵێك له‌ سه‌ر رووداوێك و كۆكردنه‌وه‌ی‌ سه‌رچاوه‌ی‌ جۆراوجۆر و ئه‌نجامدانی ئینته‌رڤیو له‌ گه‌ڵ كه‌سانی په‌یوه‌ندیدار به‌ روداوه‌كه‌، وه‌ك خه‌ڵك و به‌رپرس و شاره‌زایان، راپۆرتێك ئاماده‌ ده‌كات.
راپۆرته‌ هه‌واڵ، پاش سه‌رهه‌ڵدانی روداوێك به‌ مه‌به‌ستی‌ خستنه‌رووی‌ چۆنێتی‌ روداوه‌كه‌ و كاریگه‌ریه‌كانی‌ و ئه‌و هۆكارانه‌ی‌ له‌ پشتی‌ ئه‌و روداوه‌وه‌ بوون، ئاماده‌ ده‌كرێت. به‌ شێوه‌یه‌كی‌ ستاندارد له‌ 15 بۆ 30 په‌ره‌گراف پێك دێت.
ره‌گه‌زی كات یه‌كێكه‌ له‌ گرنگترین تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی راپۆرته‌ هه‌واڵ و به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ راپۆرته‌ هه‌واڵ باس له‌ كاتێكی‌ نزیك ده‌كات و تازه‌ییان پێوه‌دیاره‌. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ پێویسته‌ له‌ ئاماده‌كردنی‌ راپۆرته‌هه‌واڵدا په‌له‌بكرێت له‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ زانیاری‌ وتۆماركردنیدا.
له‌ راپۆرته‌ هه‌واڵدا، ریپۆرته‌ر به‌دوای‌ وه‌ڵامی‌ ئه‌و پرسیارانه‌دا ده‌گه‌ڕێ كه‌ به‌لای‌ كۆمه‌ڵگاوه‌ گرنگن سه‌باره‌ت به‌و رووداوه‌ تازانه‌ی‌ رویانداوه‌. خوێنه‌ر ده‌یه‌وێت زانیاری‌ زیاتر بزانێت له‌باره‌وی  ئه‌و روداوه‌ی‌ كه‌ پێشتر هه‌واڵه‌كه‌ی‌ بڵاوكراوه‌ته‌وه‌،.
میدیاكان به‌ مه‌به‌ستی‌ دۆزینه‌وه‌ خواسته‌كانی په‌یام وه‌رگره‌كان و پێشكه‌شكردنی‌ زانیاری‌ زیاتر له‌ گۆشه‌نیگای‌ جیاجیاوه‌ له‌سه‌ر روداوێك، له‌ رێگه‌ی‌ ئاماده‌كردنی راپۆرته‌ هه‌واڵێكه‌وه‌ داخوازیه‌كانی خه‌ڵك جێبه‌جێ ده‌كات.
بۆ ئاماده‌كردنی راپۆرته‌ هه‌واڵێك ده‌بێت ریپۆرته‌ره‌كان زانیاری‌ وردیان له‌سه‌ر روداوه‌كه‌ هه‌بێت، بۆ ئه‌وه‌ی‌ بتوانن لایه‌نه‌ جیاجیاكانی بخه‌نه‌ به‌رده‌ست په‌یام وه‌رگران.
• "راپۆرتی لێكۆڵینه‌وه‌"
بابه‌تی جیاجیای‌ وه‌ك روداوه‌كانی رۆژ یان پێشهاته‌كان له‌ خۆ ده‌گرێت. ئامانج له‌ راپۆرتی لێكۆڵینه‌وه‌یی بریتیه‌ له‌ شۆڕبونه‌وه‌ به‌ ورده‌كاری‌ و لایه‌نه‌ جیاوازه‌كانی رووداوێك و تێڕوانینێكی‌ قووڵه‌ به‌ ره‌هه‌نده‌ جۆراوجۆره‌كانی. له‌م جۆره‌ راپۆرته‌دا، به‌ پشت به‌ستن به‌ به‌ڵگه‌و ده‌رهاویشته‌ زانستی و تێزه‌كانی پسپۆری‌ ره‌هه‌ند ولایه‌نه‌كانی بابه‌ته‌كه‌ بۆ په‌یام وه‌رگره‌كان رونده‌كرێته‌وه‌. ریپۆرته‌ر ده‌بێت به‌ سودوه‌رگرتن له‌ سه‌رچاوه‌جۆراوجۆره‌كانی هه‌واڵ وزانیارییه‌كانی دیكه‌،  سه‌رتوێژی‌ هه‌واڵه‌كه‌ تێپه‌ڕێنێت و گوشه‌ تاریك و شاراوه‌كانی بابه‌ته‌كه‌ روناك كاته‌وه‌. راپۆرتی لێكۆڵینه‌وه‌یی هه‌ندێكجار بابه‌تی‌ ئاڵۆز و تایبه‌ت به‌ كه‌سایه‌تی‌ هه‌ڵده‌بژێرێت و ریپۆرته‌ر هه‌وڵده‌دات مه‌به‌سته‌كان و هۆكاره‌كانی رووداوێك یان پێشهاتێك بدۆزێته‌وه‌ و له‌و پێناوه‌دا به‌سود وه‌رگرتن له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ كتێبخانه‌ گشتیه‌كان و دیدگای‌ پسپۆران و راپرسیی و شیكردنه‌وه‌ئامارییه‌كان ده‌بینێ.
ریپۆرته‌ران ده‌توانن له‌ رێگه‌ی‌ هه‌ڵبژاردنی بابه‌تێكی‌ گرنگ وئاماده‌كردنی راپۆرتی لێكۆڵینه‌وه‌یی گشتگیردا، ئه‌و بابه‌ته‌ بكه‌ن به‌ بابه‌تی‌ رۆژو جێگه‌ی‌ سه‌رنجی رایگشتی‌. شیكاركردنی‌ زانستیانه‌ و لۆژیكیانه‌ی‌ كێشه‌كان و په‌رده‌لادان له‌سه‌ر روداوه‌ شاراوه‌كان و وروژاندنی هه‌ستی‌ مه‌ترسی و هه‌ڕه‌شه‌كانی ئه‌و رووداوه‌، ده‌توانێت كۆمه‌ڵگا بخاته‌ ژێركاریگه‌ری‌ خۆیه‌وه‌.
ده‌بێت ئاگاداری‌ ئه‌وه‌بن له‌ داڕشتنی‌ راپۆرتی لێكۆڵینه‌وه‌یدا، هه‌ندێك ره‌گه‌زی وه‌ك سه‌رنج راكێشی‌ و دڵگیریی گرنگیه‌كی زۆریان هه‌یه‌ و بۆ ئه‌وه‌ی‌ راپۆرته‌كه‌ زۆرترین خوێنه‌ری‌ هه‌بێت، پێویسته‌ كه‌ڵك له‌ ره‌گه‌زی وه‌سف وگێڕانه‌وه‌یی هونه‌ریانه‌ وه‌ربگیرێت بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌پاڵ قوڵی‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌دا، دڵگیرو سه‌رنج راكێش بێت.
له‌ راپۆرتی لێكۆڵینه‌وه‌یدا، خستنه‌ڕووی‌ ده‌رئه‌نجامێكی‌ روون و وردی‌ رووداوه‌كه‌، نه‌ك هه‌ر گرنگه‌، به‌ڵكو به‌شێكی‌ گرنگی‌ كاری‌ ریپۆرته‌رییه‌. هه‌وڵبده‌ بابه‌ته‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌ك رێكبخه‌یت كه‌ كۆبه‌ندیه‌كی‌ وردی بابه‌ته‌كه‌و وێنه‌یه‌كی‌ گشتگیربخاته‌ به‌رده‌ستی‌ خوێنه‌ران. راپۆرتی لێكۆڵینه‌وه‌یی ئه‌وكاته‌ كاریگه‌ری‌ زۆری‌ هه‌یه‌ له‌ رێگه‌ی‌ ژماره‌و ئامار و زانیاری‌ به‌ڵگه‌داره‌وه‌ په‌یام وه‌رگر بگه‌یه‌نێته‌ ده‌رئه‌نجامێكی‌ روون وئاشكرا.
• "راپۆرتی‌  وه‌سفی"
ئه‌و راپۆرته‌یه‌ كه‌ وه‌سفكردنی روداوێك یان ئاراسته‌یه‌ك به‌سه‌ریدا زاڵه‌. له‌م جۆره‌ راپۆرته‌دا ریپۆرته‌ر له‌ رێگه‌ی‌ خستنه‌رووی‌ وێنه‌یه‌كی‌ گشتی‌ روداوه‌كه‌و شیكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ بینیویه‌تی‌ و بیستویه‌تی‌ و هه‌ستی‌ پێكردوه‌، خۆێنه‌ران هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو له‌ گه‌ڵ خۆیدا ده‌باته‌ كه‌شوهه‌وای‌ رووداوه‌كه‌وه‌. به‌ زۆری‌ راپۆرتی‌ شیكاری و وه‌سفی، باس له‌روداوه‌ سروشتیه‌كان و كاره‌سات وبابه‌ته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان ده‌كات، ریپۆرته‌ر له‌ چه‌ند گۆشه‌نیگایه‌كی‌ خۆیه‌وه‌ هه‌مو ئه‌و شتانه‌ی‌ كه‌ بینیویه‌تی‌ بۆ خوێنه‌ران ده‌گێڕێته‌وه‌.
هه‌ندێك له‌ راپۆرته‌كان به‌ ته‌واوی‌ به‌ مه‌به‌ستی وه‌سفكردنی دیارده‌یه‌ك ئاماده‌ده‌كرێن و ریپۆرته‌ر له‌سه‌رتاپای‌ راپۆرته‌كه‌دا ده‌ست ده‌كات به‌ شیكردنه‌وه‌و وه‌سفكردنی ئه‌و دیارده‌یه‌، به‌ڵام ده‌بێت له‌ بیرمان نه‌چێت وه‌سفكردن له‌ جۆره‌كانی‌ دیكه‌ی‌ راپۆرتدا به‌كار ده‌هێنرێت و زۆربه‌ی‌ راپۆرته‌ هه‌واڵه‌كان و راپۆرته‌ لێكۆڵینه‌وه‌كان شێوازی وه‌سفكردنیان تێدا به‌كاردێت.
له‌ راپۆرته‌ وه‌سفیه‌كاندا، ریپۆرته‌ر هه‌مو ئه‌وانه‌ی‌ بینیویه‌تی‌ بۆ خوێنه‌ران شی ده‌كاته‌وه‌. زمانی‌ راپۆرتی وه‌سفی، هه‌ست و سۆز باڵاده‌سته‌ تێدا، پێش ئه‌وه‌ی‌ به‌ لایه‌نه‌كانی روداوه‌كه‌دا شۆڕ بێته‌وه‌، به‌ كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ ره‌گه‌زی خه‌یاڵ شه‌رحی دیمه‌نه‌كان ده‌كات. له‌م جۆره‌ راپۆرتانه‌دا، راده‌ی‌ توانای‌ نوسین لای‌ ریپۆرته‌ر، رۆڵێكی‌ كاریگه‌ر ده‌بینێ له‌ به‌رهه‌م هێنانی بابه‌تێكی‌ سه‌رنج راكێش.
• "راپۆرتی شیكاری"
راپۆرتی شیكاری پێك دێت له‌ كۆمه‌ڵه‌ هه‌واڵ و زانیاری‌ وبۆچونێك سه‌باره‌ت به‌ رووداوێك، ئه‌و راپۆرته‌ به‌ مه‌به‌ستێكی‌ دیاریكراو هه‌ڵده‌بژێرێت و له‌گه‌ڵ بۆچوون و دیگای‌ ریپۆرته‌ره‌كه‌دا ده‌خرێنه‌ڕوو. ئامانجی ریپۆرته‌ر له‌ راپۆرتی شیكاریه‌كاندا بریتیه‌ له‌ گۆشه‌نیگا جیاجیاكانی بابه‌تێك، بۆ گه‌یشتن به‌و ئامانجه‌ش، له‌سه‌رچاوه‌ جیاوازه‌كانه‌وه‌ ده‌ست ده‌كات به‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ هه‌موو ئه‌و هه‌واڵ و زانیاریانه‌ی‌ كه‌ له‌سه‌ر رووداوه‌كه‌ هه‌ن و به‌ شێوه‌یه‌ك ده‌یخاته‌روو كه‌ بتوانێت په‌یامه‌كه‌ی‌ بگه‌یه‌نێته‌ خوێنه‌ران. ئامانج له‌ ئاماده‌كردنی راپۆرتی شیكاری بریتیه‌ له‌ ئاشكراكردنی لایه‌نه‌ جیاوازه‌كانی بابه‌تێكی‌ سیاسیی، كۆمه‌ڵایه‌تی‌، كولتوری‌ و....و هه‌موو زانیاریه‌ك كه‌ یارمه‌تی‌ بابه‌ته‌كه‌ بدات كۆده‌كرێته‌وه‌وله‌ داڕشتنی‌ كۆتایدا سودی لێده‌بینرێت.
له‌ راپۆرته‌ شیكاریه‌كاندا له‌ پاڵ خستنه‌ڕووی‌ زانیاری‌، ریپۆرته‌ر له‌ رێگه‌ی‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ زانیاری و هه‌واڵ و له‌ رێگه‌ی‌ گێڕانه‌وه‌ی‌ پێشینه‌ی‌ رووداوه‌كه‌وه‌ دیدگای‌ خۆی‌ ده‌گوازێته‌وه‌ بۆ خوێنه‌ر. راپۆرتی شیكاری زیاتر به‌ بیانوی‌ رووداوێك یان بڵاوبونه‌وه‌ی‌ هه‌واڵێك ده‌نوسرێت. هه‌ركه‌ روداوێكی‌ نوێ ده‌قه‌ومێت، ریپۆرته‌ر ده‌توانێت چاوێك به‌ڕابردودا بخشێنێته‌وه‌و له‌ پاڵ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌مڕۆ روویداوه‌، رووداوه‌كانی رابردوش بگێڕێته‌وه‌ و په‌یامه‌كه‌ی‌ خۆی‌ له‌ دوتوێی راپۆرته‌كه‌یدا بخاته‌به‌رچاوه‌كانی‌ په‌یام وه‌رگره‌كانی. له‌ راپۆرته‌ شیكارییه‌كاندا له‌ پاڵ گێڕانه‌وه‌ی‌ روداوه‌كه‌و پێشینه‌و گۆشه‌ جیاجیاكانی، گه‌ر پێویستی‌ كرد سود له‌ چه‌ند چاوپێكه‌وتنێك له‌ گه‌ڵ كه‌سانی پسپۆر وشاره‌زا ببینێت.
• "راپۆرتی‌ بابه‌تی‌":
جگه‌ له‌ راپۆرته‌ هه‌واڵه‌كان، شیكاری‌ و وه‌سفی ولیكۆڵینه‌وه‌كان كه‌ سه‌باره‌ت به‌ رووداوێك ده‌نوسرێن، هه‌ندێك راپۆرتی‌ دیكه‌ هه‌ن كه‌ بابه‌ته‌كانیان تایبه‌تن و هه‌واڵیان تێدا نیه‌ و هه‌ندێك كێشه‌ی‌ كۆمه‌لایه‌تی‌، سیاسی یان كولتوری‌ ده‌بنه‌ سه‌رچاوه‌ بۆ بابه‌تی راپۆرته‌كه‌.ده‌كرێت به‌و جۆره‌ راپۆرتانه‌ بڵێن "راپۆرتی‌ بابه‌تی‌"، بۆ نمونه‌ راپۆرت له‌سه‌ر شوێنێك یان كه‌سێك یان كارێك یاخود راپۆرت له‌سه‌ر سه‌فه‌رێك.
له‌و راپۆتانه‌دا، نوسه‌ر ده‌ست ده‌كاته‌ شه‌رحكردن وگێڕانه‌وه‌ی‌ لایه‌نه‌ جیاجیاكانی بابه‌ته‌كه‌ و هه‌وڵده‌دات دیدگایه‌كی‌ روون و گشتگیر له‌ سه‌ر بابه‌تی‌ راپۆرته‌كه‌ بخاته‌ به‌رده‌ستی‌ خوێنه‌ر.
• له‌و راپۆرتانه‌ی‌ له‌ سه‌ر شوێنێك ئاماده‌ده‌كرێن، وێنه‌یه‌كی‌ گشتگیر سه‌باره‌ت به‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌ جوگرافی و مێژوویه‌كانی‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌ ده‌خرێته‌ڕوو. ریپۆرته‌ر ئه‌وه‌ی‌ به‌ چاوی خۆی بینیویه‌تی‌ له‌ شێوه‌ی‌ وه‌سف و شیكردنه‌وه‌دا ده‌گه‌یه‌نێته‌ په‌یام وه‌رگره‌كان، وێنه‌یه‌كی‌ به‌رجه‌سته‌ له‌ سه‌ر ئه‌و شوێنه‌ له‌ هزری‌ خۆیدا ده‌كێشێ.
• ئه‌و راپۆرتانه‌ی‌ له‌ سه‌ر كه‌سایه‌تیه‌كان ئاماده‌ده‌كرێن، تایبه‌تمه‌ندیه‌ شه‌خسیه‌كان و هه‌ڵسوكه‌وت كه‌سه‌كه‌ باس ده‌كرێت. ئه‌و راپۆرتانه‌ی‌ كه‌ له‌سه‌ر كه‌سایه‌تیه‌كان ئاماده‌ده‌كرێن، مه‌رج نییه‌ هه‌ر تایبه‌ت بن به‌ سیاسه‌تمه‌داران و ئه‌ستێره‌كانی‌ هونه‌ر و وه‌رزشكاری‌، به‌ڵكو ده‌كرێت راپۆرت له‌سه‌ر ژیانی كه‌سێكی‌ ئاسایش بنوسرێت.
• ئه‌و راپۆرتانه‌ی‌ له‌ سه‌ر كارێك ئاماده‌ ده‌كرێن باس له‌ سه‌ختی‌ یان خۆشی‌ یان ئاڵۆزی یاخود گیروگرفته‌كانی كاره‌كه‌ ده‌كات و وێنه‌یه‌كی‌ تازه‌ و رون له‌ سه‌ر ئه‌و كاره‌ ده‌خاته‌ به‌ر ده‌ستی‌ په‌یام وه‌رگران.
به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ "راپۆرته‌ بابه‌تیه‌كان"، ئه‌و هه‌له‌ بۆ ریپۆرته‌ره‌كان ده‌ڕه‌خسێنێت تاوه‌كو له‌ رێگه‌ی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ ئه‌و بابه‌ته‌ی‌ كه‌ به‌ دڵی‌ خۆیه‌تی‌، لایه‌نه‌ جیاجیاكانی‌ له‌ گوشه‌نیگای‌ جیاجیاوه‌ بۆ خوێنه‌ران شیكاته‌وه‌. شێوه‌ی‌ دارشتنی‌ راپۆرتی‌ بابه‌تی‌ نزیكه‌ له‌ هه‌مان شێوه‌ی‌ داڕشتنی‌ راپۆرتی‌ شیكاری‌ و وه‌سفی و راپۆرتی‌ لێكۆڵینه‌وه‌یی و هه‌ندێك جار تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌ وه‌سفی و لێكۆڵینه‌وه‌یی. 
قۆناغه‌كانی‌ ئاماده‌كردنی راپۆرت
ئاماده‌كردنی‌ راپۆرته‌ هه‌واڵ و لێكۆڵینه‌وه‌ و وه‌سفی شیكاری‌ و بابه‌تی‌ جیاوازیان له‌ گه‌ڵ یه‌كتردا هه‌یه‌.به‌لام هه‌مویان به‌ چه‌ند قۆناغێكی‌ هاوبه‌شدا تێده‌په‌ڕن، ئه‌و قۆناغانه‌ش بریتیتن له‌:
• كۆكردنه‌وه‌ی‌ زانیاری‌
پاش هه‌ڵبژاردنی بابه‌ت، یه‌كه‌م هه‌نگاو كه‌ ده‌بێت بنرێت بریتیه‌ له‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ زانیاری‌. بۆ ئاماده‌كردنی‌ راپۆرت له‌ سه‌ر رووداوه‌كان پێویسته‌ بۆ وه‌رگرتنی‌ زانیاری‌ رێگه‌ی‌ جیاجیا بگیرێته‌به‌ر. سود وه‌رگرتن له‌ ئه‌رشیفی شه‌خسی یان ئه‌و كه‌ناڵه‌ی‌ كاری تێدا ده‌كه‌ی‌، سود وه‌رگرتن له‌ بانكی‌ زانیاری‌ و سه‌ردانی كردنی‌ كتێبخانه‌ی‌ گشتی‌، له‌و هه‌نگاوه‌ سه‌ره‌تایانه‌ن كه‌ ده‌بێت بگیرێته‌به‌ر. هه‌ڵبه‌ت راده‌ی‌ سود وه‌رگرتن له‌ هه‌ریه‌ك له‌و سه‌رچاوانه‌ و گونجانیان له‌ گه‌ڵ جۆری‌ راپۆرته‌كه‌ و ئه‌و بواره‌ی‌ كه‌ بۆت ده‌ڕه‌خسێت، جیاوازه‌. بۆ نمونه‌ له‌ كاتی ئاماده‌كردنی راپۆرته‌ هه‌واڵدا سود وه‌رگرتن له‌ ئه‌رشیفی شه‌خسی و ئه‌رشیفی كه‌ناڵه‌كه‌و بانكی‌ زانیاری‌ سوده‌كانیان زیاتره‌، ئه‌و زانیاریانه‌ی‌ له‌ كتێبخانه‌ گشتیه‌كاندا ده‌ست ده‌كه‌ون زیاتر بۆ راپۆرتی‌ شیكاری‌ به‌سودن.
كاتێك به‌ ئه‌رشیفه‌كاندا ده‌چیته‌وه‌، ئه‌و هه‌واڵ و رووداوانه‌ی‌ كه‌ مه‌به‌سته‌ بخوێنه‌وه‌ و ئه‌وه‌ی‌ سرنجت راده‌كێشێ و ده‌زانیت به‌كه‌ڵكه‌ كۆپی بكه‌. ئه‌و كاره‌ یارمه‌تیت ده‌دات تاوه‌كو له‌ كاتی‌ نوسینه‌وه‌ی‌ راپۆرته‌كه‌دا، بتوانیت پێشینه‌ی‌ رووداوه‌كه‌ بگێڕیته‌وه‌و له‌ هه‌مان كاتیشدا له‌ كاتی ئاماده‌كردنی پرسیاری‌ ئینته‌رڤیوه‌كان و دانانی چوارچێوه‌ی‌ راپۆرته‌كه‌ت سودیان لێ ببینی. ئه‌گه‌ر وێنه‌ یان فیلمێكت له‌ سه‌ر رووداوه‌كه‌ ده‌ست كه‌وت هه‌وڵبده‌ بیانبینی‌. له‌ گه‌ڵ ئه‌و رۆژنامه‌نوس و سه‌رنوسه‌رانه‌ی‌ ئاگایان له‌ رووداوه‌كه‌ هه‌یه‌ گفتوگۆ بكه‌و هه‌وڵبده‌ بۆچونه‌كانیان بزانیت.
ئه‌گه‌ر هاوكاره‌كانت زانیاریان سه‌باره‌ت به‌ بابه‌تی‌ راپۆرته‌كه‌ت هه‌یه‌، هه‌وڵبده‌ سود له‌ بۆچونه‌كانیان وه‌رگریت. ئه‌و زانیاریانه‌ یارمه‌تی‌ ریپۆرته‌ر ده‌دات تاوه‌كو به‌ چاوێكی‌ كراوه‌تره‌وه‌ بڕوانێته‌ هه‌موو لایه‌نه‌كانی بابه‌ته‌كه‌ی وچوارچێوه‌یه‌كی‌ لابه‌رجه‌سته‌ بێت.
ریپۆرته‌ر ده‌بێت به‌ شیكردنه‌وه‌ی‌ رووداوه‌كه‌ و پاش كۆكردنه‌وه‌ی‌ زانیارییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان، مه‌سه‌له‌ په‌یوه‌ندیداره‌كانی راپۆرته‌كه‌ی‌ پۆڵێن بكات و چوارچێوه‌یه‌كی گشتی‌ لای‌ خۆی‌ وێنا بكات.
له‌ پۆلێن به‌ندیه‌كی‌ بابه‌ته‌كانی‌ راپۆرته‌ هه‌واڵێكدا، ده‌كرێت سێ جۆر مه‌سه‌له‌ له‌به‌رچاو بگرین: "ئه‌و رووداوه‌ی‌ كه‌ قه‌وماوه‌"، ئه‌و رووداوه‌ی‌ له‌ قه‌وماندایه‌" و "ئه‌و رووداوه‌ی‌ كه‌ ئیحتماله‌ بقه‌ومێت".
بۆ ئاماده‌كردنی راپۆرتێكی‌ شیكاری‌، یان وه‌سفی یاخود لێكۆڵینه‌وه‌ی، ده‌كرێت هاوته‌ریب له‌ گه‌ڵ بابه‌ته‌كه‌دا پۆلینێك له‌ مێشكی‌ خۆتدا دروست بكه‌یت و زانیاری‌ بۆ كۆكه‌یته‌وه‌و ئینته‌رڤیوی‌ بۆ ئه‌نجام بده‌یت.

به‌شی دووه‌م

ئاماده‌بوون له‌ شوێنی‌ رووداو
له‌ زۆربه‌ی‌ راپۆرته‌ هه‌واڵه‌كاندا، هه‌روه‌ها له‌ راپۆرته‌ وه‌سفی و هه‌ندێك له‌ راپۆرته‌ بابه‌تیه‌كاندا، ئاماده‌بوون له‌ شوێنی‌ رووداوه‌كه‌دا كارێكی‌ زۆر پێویسته‌.
• یه‌كه‌مین شت كه‌ ده‌بێت له‌كاتی گه‌یشتن به‌ شوێنی‌ رووداوه‌كه‌ له‌به‌رچاو ، بگیرێت دۆزینه‌وه‌ی‌ شوێنێكی‌ گونجاوه‌ بۆ بینینی‌ دیمه‌نه‌كان. بینین سه‌ره‌كی ترین و گرنگترین ره‌گه‌زی ئاماده‌كردنی راپۆرته‌و باشترین و گونجاوترین زانیاریش ده‌خاته‌به‌رده‌ستی‌ په‌یام وه‌رگره‌كان.
چاوكراوه‌یی و وردبینی‌ ریپۆرته‌ر له‌كاتی روداوه‌كه‌دا رۆڵێكی‌ گه‌وره‌ ده‌بینێ له‌ جوانكاری‌ وكاریگه‌ری‌ راپۆرته‌كه‌ و نابێت ریپۆته‌ر بچوكترین شتێك كه‌ بینیویه‌تی‌ پشتگوێ بخات. بینین سه‌رچاوه‌یه‌كه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك له‌ ئه‌رشیف و بانكی زانیاریه‌كان ده‌ست ناكه‌وێت.
• خاڵی دووه‌م كه‌ نابێت له‌ كاتی ئاماده‌بوون له‌ شوێنی‌ رووداوه‌كه‌دا له‌بیر بكرێت، گفتوگۆكردنه‌ له‌ گه‌ڵ شایه‌تحاڵ و ئاماده‌بووانی‌ رووداوه‌كه‌. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وه‌ شوێنی‌ بینینی‌ خودی ریپۆرته‌ر ناگرێته‌وه‌، به‌ڵام ده‌توانێت ببێته‌سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ گرنگ بۆ ته‌واوكردنی‌ راپۆرته‌كه‌و و دیدوبۆچونی‌ جیاوازیش بخاته‌ڕوو، هه‌روه‌ها زانیاری‌ به‌كه‌ڵك و گرنگیش بخاته‌به‌رده‌ست ریپۆرته‌ر.
• سێیه‌مین خاڵ له‌ كاتی ئاماده‌بوون له‌ شوێنی‌ رووداوه‌كه‌ بریتیه‌ له‌وه‌ی‌ سه‌رنجی خۆت بده‌یته‌ په‌راوێزی‌ رووداوه‌كه‌. له‌ پاڵ هه‌ر رووداوێكی سه‌ره‌كیدا چه‌ند روداوێكی‌ په‌راوێزخراو رووده‌ده‌ن كه‌ كاریگه‌رییان هه‌یه‌ بۆ سه‌ر راپۆرته‌كه‌و ده‌كرێت وه‌ك بابه‌تێكی‌ سه‌رنجراكێش ته‌ماشا بكرێت.
ئینته‌رڤیو
ئینته‌رڤیو و خستنه‌ڕووی‌ بۆچوون و دیدگا جیاجیاكان به‌ بنه‌مایه‌كی‌ سه‌ره‌كی زۆربه‌ی‌ راپۆرته‌كان له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێت. چاوپێكه‌وتن له‌ گه‌ڵ خه‌ڵك و سود وه‌رگرتن له‌ دیدگاكانیان، یارمه‌تی‌ ئه‌وه‌ ده‌دات  راپۆرته‌كه‌ پڕزانیاری‌ تر بێت و ته‌نویعی تێدا بێت.
په‌یام وه‌رگرانی راپۆرته‌كان، زیاتر حه‌زیان له‌و راپۆرتانه‌ هه‌یه‌ كه‌ له‌ گه‌ڵ بۆچونه‌كانی خۆیاندا یه‌كده‌گرنه‌وه‌ و درێژه‌ به‌ موتابعه‌كردنی ده‌ده‌ن. ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ش ده‌بێته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ ریپۆرته‌ر هه‌وڵبدات سه‌رنجی زۆرترین خه‌ڵك بۆ لای‌ خۆی‌ راكێشێت و له‌ پاڵ دڵنیاكردنه‌وه‌یان كه‌ راپۆرته‌كه‌ بێلایه‌نانه‌ ئاماده‌كراوه‌،په‌یام و مه‌به‌سته‌كانی خۆی‌ ده‌گه‌یه‌نێته‌ په‌یام وه‌رگره‌كانی.
له‌كاتی ئینته‌رڤیوكردن له‌ گه‌ڵ خه‌ڵكدا ئاگاداری‌ ئه‌وه‌بن كه‌ ئه‌وانه‌ی‌ چاوپێكه‌وتنیان له‌ گه‌ڵداكراوه‌، په‌یوه‌ندیان به‌ بابه‌تی‌ راپۆرته‌كه‌وه‌ هه‌یه‌. ژماره‌ی‌ چاوپێكه‌وتن و وته‌وه‌رگرتنه‌كان به‌راده‌یه‌ك بن كه‌ له‌ گه‌ڵ قه‌باره‌ی‌ راپۆرته‌كه‌دا بگونجێت. ده‌بێت ئاگاداری‌ ئه‌وه‌بیت پرسیاره‌كان ساده‌و روون وئاسان بن.
له‌وانه‌یه‌ به‌شێك له‌ ئینته‌رڤیوه‌كه‌ له‌ راپۆرته‌كه‌دا به‌كاربهێنیت و وه‌ك به‌شێك له‌ زاانیاری‌ بۆ خۆت كه‌ڵك له‌ به‌شه‌كانی دیكه‌ وه‌رگریت. جگه‌ له‌ خه‌ڵك،ده‌بێت ئینته‌رڤیو له‌ گه‌ڵ پسپۆر و شاره‌زایانیشدا بكه‌یت و كه‌ڵك له‌ بۆچونه‌كانیان ببینی‌.
بۆ ئاماده‌كردنی ژماره‌یه‌كی‌ زۆری‌ راپۆرت به‌ تایبه‌تی راپۆرتی‌ لێكۆڵینه‌وه‌یی، پێویسته‌ ریپۆرته‌ر بۆچوونی‌ پسپۆران بزانێت. ئه‌و راپۆرته‌ی‌ بۆچوونی‌ كه‌سانی پسپۆری‌ تێدا بێت زۆر ده‌وڵه‌مه‌ند تره‌ له‌ راپۆرته‌كانی دیكه‌. له‌ كاتی ئینته‌رڤیو له‌ گه‌ڵ پسپۆران، هه‌وڵبده‌ بۆچوونی‌ جیاواز وه‌رگریت، چونكه‌ ئه‌و كاره‌ ده‌بێته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ راپۆرته‌كه‌ سه‌رنج راكێشتر بێت، خستنه‌رووی‌ بۆچون و ئاراسته‌ی‌ جیاواز خاڵێكی‌ به‌هێزه‌ بۆ سه‌ركه‌وتویی راپۆرته‌كان.
پاش كۆكردنه‌وه‌ی‌ زانیاری‌ له‌ سه‌رچاوه‌ی‌ جیاجیا و ئه‌نجامدانی ئینته‌رڤیو له‌ گه‌ڵ خه‌ڵك و كه‌سانی پسپۆر، پێویسته‌ ریپۆرته‌ر له‌ گه‌ڵ ئه‌و كه‌سانه‌شدا كه‌ به‌رپرسیارێتیان هه‌یه‌ له‌ مه‌سه‌له‌كه‌دا چاوپێكه‌وتن بكات و بۆچونه‌كانیان بزانێت. بۆ نمونه‌ له‌ كاتی ئاماده‌كردنی راپۆرت سه‌باره‌ت به‌ هێللا ئۆتۆبوسی‌ ناو شار، پێویست ده‌كات چاوپێكه‌وتن له‌ گه‌ڵ هه‌ریه‌ك له‌ به‌رپرسی هێله‌كانی‌ ناو شار و سه‌رۆكی‌ شاره‌وانی و ئه‌ندامانی ئه‌نجومه‌نی‌ شاردا ئه‌نجام بدرێت و بۆچونه‌كانیان له‌و باره‌وه‌ بخرێته‌ڕوو.
له‌و چاوپێكه‌وتنانه‌ی‌ كه‌ له‌ گه‌ڵ خه‌ڵك و پسپۆرو شاره‌زاو به‌رپرساندا ده‌كرێت، بۆ ده‌ست كه‌وتنی‌ زانیاری‌ جیاواز و زۆر، ریپۆرته‌ر ده‌بێت ئاگارداری‌ ورده‌كاریه‌ زانستیه‌كانی ئینته‌رڤیو و لایه‌نه‌ ئاڵۆزه‌كانی بێت وبه‌سه‌ر كه‌موكوڕیه‌كاندا زاڵ بێت، بتوانێت ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ تاقه‌تی‌ چاوپێكه‌وتنیان نییه‌ بهێنێته‌ قسه‌و بۆچونه‌كانیان لێده‌ربهێنێت.
شێوازی ئاماری‌:
له‌ هه‌ندێك راپۆرتی لێكۆڵینه‌وه‌یدا، كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ راپرسیی و لێكۆلینه‌وه‌ی‌ مه‌یدانی بۆ خستنه‌رووی‌ رایگشتی‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ زانستی‌، قوڵایی و به‌ڵگه‌نامه‌یی به‌ راپۆرته‌كه‌ ده‌به‌خشێ. شیكاركردنی‌ ئاماره‌ به‌ده‌ست هاتوه‌كان و لێكۆڵینه‌وه‌ مه‌یدانیه‌كان، دیدگایه‌كی رونتر له‌به‌رده‌م په‌یام وه‌رگران ده‌كاته‌وه‌ و یارمه‌تی ریپۆرته‌ره‌كانیش ده‌دات به‌ به‌ڵگه‌وه‌ بۆچونه‌كانی بخاته‌ به‌رده‌ست خوێنه‌رانی‌.
له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ پێوانه‌یه‌كانی تایبه‌ت به‌ رووداو و بابه‌ته‌ هه‌واڵیه‌كاندا، جگه‌ له‌ وه‌ی‌ كه‌ ده‌بێت لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ له‌ گه‌ڵ بنه‌مایه‌كی زانستی‌ لێكۆڵینه‌ویدا گونجاو بێت ، پێویسته‌ له‌ پێشدا هۆكاری‌ كاتیش وه‌ك گۆڕاوێكی‌ سه‌ره‌كی له‌به‌رچاو بگرین، چونكه‌ زۆرجار به‌ تێپه‌ڕبوونی‌ كات، رایگشتی‌ ده‌گۆڕێت. له‌ راپۆرته‌هه‌واڵه‌كاندا به‌ هۆی‌ سنورداربوونی‌ كات، به‌كارهێنانی راپرسیی و لێكۆڵینه‌وه‌ی پێوانه‌یی كارێكی‌ گونجاو نیه‌.، به‌ڵام ده‌كرێت سود له‌ ده‌رئه‌نجامی ئه‌و لێكۆڵه‌ینه‌وانه‌ی‌ كه‌ كه‌سانی تر ئه‌نجامیان داوه‌ و له‌ گه‌ڵ بابه‌ته‌كه‌دا ده‌گونجێت ببینرێت.
ته‌واوكردنی زانیارییه‌كان:
له‌ ماوه‌ی‌ ئاماده‌كرنی راپۆرته‌كه‌دا چه‌ند خاڵێكی گرنگ دێنه‌ پێشه‌وه‌، یان له‌وانه‌یه‌ ریپۆرته‌ر له‌ مێشكیدا هه‌ندێك پرسیارو بابه‌تی نوێی لا دروست بێت و پێویست بكات بۆ دۆزینه‌وه‌ی‌ وه‌ڵام بۆیان دیسانه‌وه‌ سه‌ردانی سه‌رچاوه‌ی‌ نوێ بكاته‌وه‌. هه‌ربۆیه‌ پێویسته‌ ریپۆرته‌ر پاش كۆكردنه‌وه‌ی‌ زانیاریه‌كان، پێداچونه‌وه‌یه‌ك به‌ هه‌موو زانیاریه‌كاندا بكاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌بزانێت ئاخۆ هیچ شتێك نییه‌ كه‌ له‌بیر كرابێت. له‌وانه‌یه‌ له‌ كاتی پێداچونه‌وه‌ به‌ گفتوگۆو زانیارییه‌كان هه‌ندێك شتت به‌رچاو بكه‌وێت كه‌ پێویست بكات له‌ گه‌ڵ خه‌ڵكانی دیكه‌دا ئینته‌رڤیوی‌ بكه‌یت و بۆچوونی‌ كه‌سانی پسپۆرو شاره‌زای بۆ وه‌رگریت یان سه‌ردانی بانكی زانیاری‌ و سه‌رچاوه‌كانی دیكه‌ بكه‌یت بۆ ئه‌وه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ت بۆشایی تێنه‌كه‌وێت. ئه‌و خاڵه‌ یارمه‌تی تۆ ده‌دات بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌گه‌ر خاڵێكی‌ شاراوه‌و نادیار هه‌بو له‌و رێگه‌وه‌ چاره‌سه‌ری‌ بكه‌یت و هیچ دوودڵی و ناڕونیه‌ك لای‌ په‌یام وه‌رگره‌كان نه‌هێلێته‌وه‌.
تۆماركردنی تێبینیه‌كان
ئه‌و خاڵه‌ی‌ كه‌ پێویسته‌ هه‌رله‌ یه‌كه‌م قۆناغی ئاماده‌كردنی راپۆرته‌وه‌ تا دوا قۆناغی له‌به‌رچاو بگیرێت، تۆماركردنی تێبینیه‌كانه‌ له‌سه‌ر ئه‌و رووداوه‌ بینراو بیستراوانه‌ی‌ كه‌ له‌ راپۆرته‌كه‌دا به‌كارهاتون . تێبینیه‌كانی خۆت له‌سه‌ر هه‌موو ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ ده‌یبینی‌ یان ده‌یبیستی‌ یاخود به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان له‌ راپۆرته‌كه‌دا به‌كاردێت، تۆمار بكه‌.
هه‌ندێكجار ریپۆرته‌ر له‌ كاتی ئاماده‌كردنی راپۆرتێكدا هه‌ندێك بابه‌تی‌ به‌رچاو ده‌كه‌وێت و ده‌كه‌وێته‌ژێر كاریگه‌ریه‌كه‌یه‌وه‌ و له‌وانه‌یه‌ ئه‌وانه‌ی‌ پێشتر بیستویه‌تی‌ یان بینیویه‌تی‌ له‌ بیر بباته‌وه‌. بۆیه‌ تۆماركردنی‌ تێبینیه‌كان گرنگیه‌كی زۆری‌ هه‌یه‌. باشییه‌كی دیكه‌ی‌ تۆماركردنی تێبینیه‌كان ئه‌وه‌یه‌، ریپۆرته‌ر پاش رێكخستن و پێداچوونه‌وه‌ به‌ یاداشته‌كانیدا ئه‌و بابه‌تانه‌ی‌ كه‌ له‌ بیری چوون  یان نه‌ینوسیونه‌ته‌وه‌، ده‌كه‌وێته‌وه‌ یادو راپۆرته‌كه‌ی‌پێ ته‌واو ده‌كات. ته‌نانه‌ت له‌ كاتی ریكۆرد كردنی ئینته‌رڤیوه‌كانیشدا، باشتر وایه‌ له‌ ده‌فته‌رێكدا خاڵه‌ به‌هێزه‌كانی چاوپێكه‌وتنه‌كه‌ بنوسیته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌ كاتی‌ پۆڵێنكردنی بابه‌ته‌كاندا سود له‌ كورتكراوه‌كه‌ی‌ ببینی و كاتی خۆت به‌ ته‌فریغ كردنی‌ كاسێته‌كه‌وه‌ خه‌رج نه‌كه‌ی‌.
شێوه‌ی‌ داڕشتن
ئه‌وه‌ی‌ تاوه‌كو ئێستا ئه‌نجامت داوه‌، بریتی بوه‌ له‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ت له‌ سه‌رچاوه‌ی‌ جیاجیا. پاش كۆكردنه‌وه‌ی‌ زانیارییه‌ پێویسته‌كان،ده‌بێت ده‌ست بكه‌یت به‌ داڕشتنی‌ ده‌قه‌كه‌. زۆر له‌ په‌یامنێره‌ تازه‌كاره‌كان له‌م قۆناغه‌ ده‌ترسن و ته‌نانه‌ت ریپۆرته‌ره‌ به‌ ئه‌زمونه‌كانیش به‌ دڵه‌ڕاوكێ و ورده‌كارییه‌كی‌ زۆره‌وه‌ ده‌ست ده‌كه‌ن به‌م قۆناغه‌.
ئه‌و خاڵه‌ی‌ كه‌ پێویسته‌ له‌سه‌ره‌تای‌ ئه‌م باسه‌دا جه‌خت له‌سه‌ر بكرێته‌وه‌، گرنگی‌ دانه‌ به‌ خوێندنه‌وه‌و نوسین. په‌یامنێران ده‌بێت به‌به‌رده‌وامی جگه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ هه‌واڵ و ئینته‌رڤیو راپۆرتی جۆراوجۆر، چیرۆك و رۆمان و ده‌قی دیكه‌ی‌ ئه‌ده‌بیش بخاته‌ ریزی به‌رنامه‌ی‌ كاری‌ خۆیه‌وه‌.
راپۆرت هاوته‌ریبی‌ چیرۆك و هه‌واڵ ده‌جوڵێته‌وه‌، نوسینی‌ بابه‌تی‌ له‌م چه‌شنه‌ كه‌ زۆر جار له‌ چیرۆك ده‌چێت، به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ راده‌ی‌ توانای‌ نوسین لای‌ ریپۆرته‌ر. خوێندنه‌وه‌ی‌ ده‌قی جۆراوجۆر، ده‌بێته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ په‌راوێزی‌ وشه‌سازی و ده‌ربڕینی‌ گونجاو لای‌ ریپۆرته‌ره‌كان زیاتر بێت و به‌ ئاسانی ئه‌وه‌ی‌ له‌ مێشكیدایه‌ به‌ كۆمه‌ڵه‌ وشه‌و رسته‌ و ده‌سته‌واژه‌یه‌كی‌ جوان، ده‌یخاته‌ سه‌ر كاغه‌ز. راهینان له‌ سه‌ر نوسین، مه‌رجێكی‌ سه‌ره‌كیه‌ بۆ بوون به‌ ریپۆرته‌ر. ئه‌گه‌ر له‌سه‌ره‌تای‌ كاره‌كه‌دا نوسینه‌كانت به‌ لاواز ده‌زانیت، مه‌شڵه‌ژێ و خۆت به‌ لاواز مه‌زانه‌، چونكه‌ به‌ راهێنانی زۆرتر و خوێنده‌وه‌ی‌ فراوانتر ورده‌ورده‌ ئه‌و كێشه‌یه‌ چاره‌سه‌ر ده‌بێت و رۆژێك ده‌توانیت بگه‌یته‌ ئه‌و ئاسته‌ی‌ كه‌ خۆت لات په‌سه‌ند ده‌بێت و په‌یام وه‌رگره‌كانتیش لێی رازین.
بۆ نوسینی‌ راپۆرت باشتر وایه‌ ئه‌م قۆناغانه‌ په‌یڕه‌و بكه‌یت:
1. ریزبه‌ندكردنی‌ بابه‌ته‌كان به‌ پێی گرنگیان:
یه‌كه‌م هه‌نگاو ده‌بێت گرنگترین ئه‌و به‌شانه‌ی‌ كه‌ پێویستن بۆ نوسینه‌وه‌یان له‌ راپۆرته‌كه‌دا، ده‌ست نیشان بكه‌یت و له‌ بابه‌ته‌كانی دیكه‌ی‌ جیاكه‌یته‌وه‌. ئه‌و كاره‌ ده‌بێته‌وه‌ هۆی‌ سه‌رگه‌ردان نه‌بونت له‌ ناو خه‌رمانی ئه‌و هه‌موو زانیاریانه‌ی‌ كه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌كه‌ كۆت كردونه‌ته‌وه‌. له‌ كاتی ئاماده‌كردن و كۆكردنه‌وه‌ی‌ زانیارییه‌كاندا ده‌كرێت بابه‌ت و زانیارییه‌كان پۆڵێن بكرێن تاكو له‌ كاتی پێویستیدا به‌ ئاسانی لێكیان جیاكه‌یته‌وه‌.  له‌ رێگه‌ی‌ دانانی كۆد یان ژماره‌ بۆ هه‌ر زانیاریه‌ك ده‌توانیت بابه‌ته‌ گرنگه‌كان لێكجیا بكرینه‌وه‌. به‌ شێوه‌یه‌ك بابه‌ته‌كان ریزبه‌ند بكه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌ نوسینه‌وه‌ی‌ ده‌قی كۆتایی راپۆرته‌كه‌دا یه‌كه‌ی‌ بابه‌ت و په‌یوه‌ندی له‌ نێوان به‌شه‌كان و گونجانیان له‌ گه‌ڵ یه‌كتریدا لۆژیكیانه‌ بێت و ره‌وتی كشتی‌ بابه‌ته‌كه‌ تێك نه‌چێت.
2. هه‌ڵبژاردنی ستایلی‌ ده‌ربڕین:
پێش ئه‌وه‌ی‌ ده‌ست به‌ نوسین بكه‌یت، ئه‌و ستایلی‌ نوسینه‌ی‌ كه‌ له‌ گه‌ڵ بابه‌ته‌كه‌دا ده‌گونجێت و له‌ گه‌ڵ سه‌لیقه‌و زه‌وقی خوێنه‌راندا یه‌ك ده‌گرێته‌وه‌ ده‌ست نیشان بكه‌. ریپۆرته‌ر به‌ پشت به‌ستن به‌ ئه‌زموون و جۆری‌ ئه‌و راپۆرته‌ی‌ ئاماده‌ی‌ ده‌كات، زمانی پێویست و ستایلی‌ ده‌ربڕینی‌ گونجاو هه‌ڵده‌بژێرێت بۆ راپۆرته‌كه‌ی‌. ریپۆرته‌ره‌ به‌ئه‌زمونه‌كان ئاشناییان له‌ گه‌ڵ ستایله‌ جۆراوجۆره‌كاندا هه‌یه‌ و ده‌توانن بۆ ده‌ربڕینی‌ بۆچونه‌كانیان سود له‌ جۆره‌ها قاڵب وه‌رگرن. ریپۆرته‌ره‌كان به‌ پێی‌ ئه‌و شاره‌زاییه‌ی‌ كه‌ له‌سه‌ر خوێنه‌ره‌كانیان هه‌یانه‌، بۆ هه‌ر راپۆرتێك زمان و ستایلێكی‌ گونجاو له‌ گه‌ڵ ناوه‌ڕۆك و خوێنه‌ری بابه‌ته‌كه‌دا هه‌ڵده‌بژێرن. گه‌ر راپۆرته‌كه‌ له‌ ستایلێكی‌ ره‌وان وجوان و سه‌رنجراكێشدا بخرێته‌ڕوو، خوێنه‌ری‌ زۆرتر بۆ خۆی‌ په‌یدا ده‌كات و كاریگه‌ریه‌كه‌شی زیاتر ده‌بێت  و په‌یامه‌كه‌ش به‌ جوانی ده‌گاته‌ لای‌ په‌یام وه‌رگره‌كان.
داهێنان و نوێخوازی، خۆدورگرتن له‌ رسته‌و وشه‌ی‌ سواو و كڵێشه‌یی، به‌كارهێنانی وشه‌ی‌ جوان، پیویستیان به‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ به‌رده‌وام هه‌یه‌.
3. هه‌ڵبژاردنی‌ مانشێتێكی‌ سه‌رنج راكێش:
مانشێتی‌ راپۆرت خاڵی‌ یه‌كه‌می به‌یه‌ك گه‌یشتن و دروستكردنی‌ په‌یوه‌ندیه‌ له‌ نێوان خوێنه‌ر و بابه‌ته‌كه‌. ئه‌و ده‌سپێكه‌ پێویسته‌ كاریگه‌ری‌ هه‌بێت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ خوێنه‌ر راكێشێت بۆ خوێندنه‌وه‌و رۆچون به‌ درێژه‌ی‌ بابه‌ته‌كه‌. خوێنه‌رانی‌ چاپه‌مه‌نیه‌كان هه‌موو جۆره‌ بابه‌تێك ناخوێنه‌وه‌، به‌ڵكو هه‌ندێك هه‌واڵ و راپۆرت و بابه‌ت هه‌ڵده‌بژێرن. مانشێت ئه‌و خاڵه‌یه‌ كه‌ ده‌توانێت خوێننه‌ران كه‌مه‌نكێش بكات بۆ خوێندنه‌وه‌ی‌ ته‌واوی‌ بابه‌ته‌كه‌.
مه‌رج نییه‌ مانشێتی‌ راپۆرت، به‌ هه‌مان شێوه‌ی‌  مانشێتی‌ هه‌واڵ بریتی بێت له‌ ناوه‌ڕۆكی‌ هه‌واڵه‌كه‌ له‌ رسته‌یه‌كدا، به‌ڵكو ده‌توانێت شیكردنه‌وه‌یه‌كی‌ كورتی‌ راپۆرته‌كه‌ بێت. له‌ هه‌واڵه‌كاندا، پێویسته‌ مانشێت گونجاو بێت له‌ گه‌ڵ لیده‌كه‌و هه‌ڵگری‌ په‌یامێكی‌ رون وئاشكرا له‌سه‌ر ناوه‌ڕۆكی بابه‌ته‌كه‌وه‌ بخاته‌ڕوو. به‌ڵام له‌ مانشێتی‌ راپۆرتدا پێویست به‌ ره‌چاوكردنی‌ ئه‌و رێسایه‌ ناكات. ته‌نها ئاگاداری‌ ئه‌وه‌ بن مانشێته‌كان سه‌رنج راكێش و قابیلی‌ تێگه‌یشتن بن. بۆ نمونه‌ ده‌كرێت مانشێتی‌ راپۆرت بریتی بێت له‌ قسه‌یه‌كی‌ نه‌سته‌ق یان په‌ندێك یاخود وشه‌یه‌ك  بێت.
4. هه‌ڵبژاردنی لیدی گونجاو:
لید به‌شێكی‌ سه‌ركی و گرنگی‌ راپۆرته‌كان پێك ده‌هێنێت و هانی خوێنه‌ر ده‌دات ده‌قی راپۆرته‌كه‌ بخوێنێته‌وه‌. هه‌ڵبژاردنی‌ لیدی‌ راپۆرت به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ جۆری‌ راپۆرته‌كه‌و سه‌لیقه‌و ئه‌زموون و شاره‌زایی ریپۆرته‌ره‌كانه‌وه‌. ریپۆرته‌ری‌ سه‌ركه‌وتوو به‌ كه‌مترین وشه‌ زۆرترین ناوه‌ڕۆك ده‌گه‌یه‌نێت، ده‌بێت به‌ چاوپێخشانێك له‌ ناوه‌ڕۆكی لیده‌كه‌ تێبگه‌ین، له‌ هه‌واڵه‌كاندا لید كورته‌یه‌كی‌ ناوه‌ڕۆكی هه‌واڵه‌كه‌یه‌و سه‌ره‌كیترین ره‌گه‌زه‌كانی هه‌واڵی تێدایه‌، به‌ڵام له‌ راپۆرته‌كاندا مه‌رج نیه‌ هه‌مان یاسا په‌یڕه‌و بكرێت، به‌ڵام ده‌بێت ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیه‌ی‌ تێدا بێت له‌ یه‌كه‌م نیگادا خوێنه‌ر بۆ ناوه‌ڕۆكی بابه‌ته‌كه‌ جه‌زب بكات.
لیدی راپۆرت ده‌توانێت رسته‌یه‌كی وه‌سفی تێكه‌ڵ به‌ وێنه‌یه‌ك له‌ رووداوه‌كه‌ بێت، یان ده‌كرێت به‌ وته‌ی یه‌كێك له‌ چاوپێكه‌وتنه‌كان ده‌ست پێبكات. ته‌نانه‌ت ده‌كرێت به‌ چه‌ند پرسیارو وه‌ڵامێك ده‌ست پێبكات و له‌ بناغه‌وه‌ جیاواز بێت له‌ گه‌ڵ لیدی هه‌واڵه‌كاندا.
5. تۆماركردنی‌ ده‌ق:
بۆ ئه‌وه‌ی‌ ده‌قی راپۆرتێك سه‌رنج راكێش و جوان بێت و زانیاری‌ و چه‌مكه‌كان به‌ ساده‌یی بگه‌یه‌نێته‌ په‌یام ورگره‌كان، پێویسته‌ ئه‌م چه‌ند خاڵه‌ له‌به‌رچاو بگرین:

پاراستنی‌ یه‌كه‌ی‌ بابه‌ته‌كه‌
یه‌كێك له‌ ساده‌ترین تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی‌ هه‌ر ده‌قێك، بریتیه‌ له‌ پاراستنی‌ یه‌كه‌ی‌ بابه‌ته‌كه‌و له‌به‌رچاوگرتنی‌ په‌یوه‌ندی چه‌ندایه‌تی‌ و چۆنایه‌تی‌ راپۆرته‌ له‌ رووی‌ قه‌باره‌ی‌ بابه‌ته‌كه‌و خستنه‌ڕووی‌ ورده‌كاریه‌كان و چۆنێتی‌ كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ زانیاریه‌ كۆكراوه‌كانی‌ تر.
له‌ هه‌موو راپۆرتێكدا ره‌چاوكردنی "ته‌وه‌ری‌ سه‌ره‌كی" و "پاراستنی‌ یه‌كه‌ی‌ بابه‌ت" به‌ خاڵی‌ بنه‌ڕه‌تی له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێت و پێویسته‌ ریپۆرته‌ره‌كان له‌به‌رچاوی بگرن. به‌به‌رده‌وامی ئه‌وه‌تان له‌بیر نه‌چێت كه‌ بۆ كێ ده‌نوسیت وپه‌یام وه‌رگره‌كانت به‌ گشتی‌ چ كه‌سانێكن. له‌ كاتی نوسینه‌وه‌ی‌ راپۆرته‌كه‌دا ئامانجه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی خۆت له‌ گه‌ڵ خۆتدا دوباره‌كه‌ره‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌ رێگه‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ لانه‌ده‌ی‌. ئاراسته‌كردنی خوێنه‌ر به‌ شێوه‌یه‌كی‌ ته‌دریجی بۆ لای‌ ده‌رئه‌نجامی راپۆرته‌كه‌و رێكخستنی‌ زانیارییه‌كان و په‌یامه‌كانی به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌هه‌نگاوبه‌ هه‌نگاو خوێنه‌ر بۆ لای‌ خۆی‌ راكێشێت، ئه‌و خاڵانه‌ن كه‌ ده‌بێت له‌به‌رچاو بگیرێن.
 ئه‌گه‌ر بابه‌ته‌كان به‌ رێكوپێكی‌ و له‌سه‌ر بناغه‌یه‌كی ره‌وان ئاراسته‌ نه‌كرێن، یان ده‌بێته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ خوێنه‌ران سه‌ریان لێ بشێوێت، یاخود راده‌ی‌ كاریگه‌ریه‌كه‌ی‌ كه‌م ده‌بێته‌وه‌. ره‌چاو نه‌كردنی هاوسه‌نگی له‌ راپۆرته‌كاندا، ده‌بێته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ راپۆرته‌كه‌ بێزاركه‌ر بێت و سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌وانه‌یه‌ ببێته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ خوێنه‌ران واز له‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ بهێنن، له‌وانه‌شه‌ به‌هۆی‌ درێژبوونی‌ بابه‌ته‌كه‌وه‌ هه‌ندێك له‌ بابه‌ته‌ گرنگه‌كانیش نادیده‌ بگیرێن.

وێنه‌سازی
یه‌كێك له‌و ره‌گه‌زانه‌ی‌ كه‌ راپۆرت له‌ هه‌واڵ جیاده‌كاته‌وه‌، سودوه‌رگرتنه‌ له‌ دروستكردنی‌ وێنه‌ی‌ رووداوه‌كه‌ له‌ رێگه‌ی‌ وشه‌وه‌ لای‌ په‌یام وه‌رگره‌كان. وێنه‌سازی، په‌یمام وه‌رگره‌كان له‌ گه‌ڵ ریپۆرته‌ره‌كه‌دا ده‌كێشێته‌ ناو قوڵایی روداوه‌كه‌وه‌. راده‌ی‌ وێنه‌سازی به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ قه‌باره‌و جۆری‌ ئه‌و راپۆرته‌ی‌ ئاماده‌ده‌كرێت. ده‌قی راپۆرت هاوته‌ریبه‌ له‌ گه‌ڵ چیرۆك و هه‌واڵ. ئه‌مه‌ به‌ومانا دێت كه‌ بابه‌ته‌كه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ باس له‌ هه‌واڵێكی‌ راسته‌قینه‌ ده‌كات، له‌ هه‌مانكاتدا وێنه‌ی‌ چیرۆكیشی‌ تێدایه‌.
كورت وساده‌نوسین
بۆ نوسینی‌ راپۆرت وشه‌ی‌ ساده‌و ره‌وان و روون به‌كار بهێنن. به‌كارهێنانی وشه‌ی‌ ئاڵۆز و نه‌بیستراو و ده‌سته‌واژه‌ی‌ بێگانه‌، كاریگه‌ری‌ خراپی بۆ سه‌ر راپۆرته‌كه‌ ده‌بێت. ئه‌و نوسینه‌ زوو له‌ دڵ ده‌چه‌سپێت كه‌ به‌ ساده‌یی و ره‌وانی نوسرابێت. ناوه‌ڕۆكی راپۆرته‌كه‌ به‌ زمانێكی‌ ساده‌ و بێ گرێ بنوسه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ خوێنه‌ران به‌ ئاسانی له‌ مه‌به‌سته‌كه‌ت تێبگه‌ن. به‌ كورتی‌، به‌و جۆره‌ بۆ ئه‌وان بنوسه‌ كه‌ حه‌ز ده‌كه‌ی‌ ئه‌وان بۆ تۆی‌ بنوسن و به‌ خێرایی بیخوێنیته‌وه‌.
له‌ نوسینی راپۆرتدا، جگه‌ له‌ ساده‌نوسین ده‌بێت ئاگات له‌ كورت نوسینیش هه‌بێت. ریپۆرته‌ره‌پرۆفیشناڵه‌كان هه‌وڵده‌ده‌ن به‌ كه‌مترین وشه‌ و رسته‌ مه‌به‌سته‌كانی خۆیان بگه‌یه‌ننه‌ به‌رامبه‌ره‌كانیان. كورت نوسین دوو رووی هه‌یه‌:
یه‌كه‌م: نوسینی‌ رسته‌و په‌ره‌گرافی كورت.
دووه‌م: كورت نوسین له‌ كۆی‌ گشتی‌ راپۆرته‌كه‌دا و دوركه‌وتنه‌وه‌ له‌ به‌كارهێنانی وشه‌ی‌ زیاده‌ و هاومانا.
ئه‌و رسته‌ درێژانه‌ی‌ كه‌ له‌ چه‌ند په‌ره‌گرافێك پێك دێن، جگه‌ له‌ ناشیرنكردنی‌ ده‌قه‌كه‌، خوێنه‌ره‌كان ماندوو شه‌كه‌ت ده‌كات و هه‌ندێك جاریش تێگه‌یشتن له‌ ماناكه‌ی‌ ئاڵۆز ده‌كات.
لایه‌نێكی‌ دیكه‌ی‌ كورت نوسین بریتیه‌ له‌ دوركه‌وتنه‌وه‌ له‌ ده‌قی دورودرێژ. هه‌وڵ بده‌ تا پێت ده‌كرێت و تا ئه‌و راده‌یه‌ی‌ كه‌ نابێته‌ هۆی‌ تێك چوونی‌ راپۆرته‌كه‌، كورت بنوسه‌. په‌یامێك دووجار به‌ شێوه‌ی‌ جیاجیا مه‌نوسه‌وه‌و باس له‌ شتێك مه‌كه‌ كه‌ هیچ  په‌یوه‌ندی به‌ بابه‌ته‌كه‌وه‌ نیه‌، چونكه‌ ده‌بێته‌ هۆی‌ درێژبوونی‌ ده‌قه‌كه‌و له‌ جوانیه‌كه‌ی‌ كه‌م ده‌كاته‌وه‌.
ره‌چاوكردنی رێزمان
ئه‌ركی هه‌موو نوسه‌ر و له‌ ناویانیشدا رۆژنامه‌نوسان و ریپۆرته‌ره‌كانه‌، زمانی كوردی بپارێزن و ره‌چاوی رێزمانه‌كه‌ی‌ بكه‌ن. بۆیه‌ پێویسته‌ رۆژنامه‌نوس له‌ رێگه‌ی‌ په‌یڕوكردنی‌ هه‌موو رێساو رێزمانه‌كانی‌ كوردیه‌وه‌ رۆڵی‌ خۆی‌ له‌ گه‌شه‌پێدان و پاراستنی‌ زمانه‌كه‌دا بگێڕێت كه‌ به‌شێكی‌ سه‌ره‌كیه‌ له‌ كولتوری‌ ئێمه‌ی‌ كورد. نوسینی‌ ده‌قی بێ هه‌ڵه‌و كه‌موكوڕی له‌و پێناوه‌دا كاریگه‌ری‌ زۆری‌ هه‌یه‌.

پێداچونه‌وه‌ و چاككردنی ناوه‌ڕۆك
پاش یه‌كه‌م داڕشتن زۆر پێویسته‌ به‌ ناوه‌ڕۆك وده‌قی راپۆرته‌كه‌دا بچیته‌وه‌. پاش نوسینه‌وه‌ی‌ راپۆرته‌كه‌ له‌ رێگه‌ی‌ پێداچونه‌وه‌یه‌كی‌ وردی نوسینه‌كه‌ ئه‌وشتانه‌ی‌ كه‌ له‌ بیرت چووه‌ بۆ بابه‌ته‌كه‌ زیاد بكه‌ و ئه‌و شتانه‌ی‌ كه‌ به‌لاته‌وه‌ زیاده‌ن بسڕه‌وه‌.
له‌ كاتی خوێندنه‌وه‌ی‌ راپۆرته‌كه‌ له‌ خۆت بپرسه‌، ئایا راپۆرته‌كه‌ زانیاری‌ پێویست ده‌دات به‌ په‌یام وه‌رگره‌كان؟ ئایا بابه‌ته‌كه‌ پێویستی به‌ شه‌رحی زیاتر هه‌یه‌؟ ئایا بابه‌ته‌كه‌ درێژ نییه‌؟ ئایا ناوه‌ڕۆكی بابه‌ته‌كه‌ مه‌نتقی تێدایه‌؟ هه‌روه‌ها به‌و چاوه‌وه‌ راپۆرته‌كه‌ت بخوێنه‌وه‌ تاوه‌كو بزانیت راده‌ی‌ كاریگه‌ری‌ له‌سه‌ر خوێنه‌ر چه‌نده‌، بۆ ئه‌وه‌ی‌ دڵنیا بیت له‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كه‌ت به‌ رونی‌ گه‌یاندوه‌ته‌ په‌یام وه‌رگره‌كان و به‌شه‌كانی‌ راپۆرته‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ مه‌نتقی پێكه‌وه‌ گرێدراون.

ئه‌ركه‌كانی حزب له‌ سیستمی په‌رله‌مانتاریدا

 حزب كاریگه‌رترین كه‌ره‌سته‌یه‌ بۆ رێكخستنی‌ سیستمی كۆمه‌ڵایه‌تی‌ هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ك، هه‌روه‌ها حزبه‌كان ده‌توانن به‌رجه‌سته‌كه‌ری‌ نمونه‌ی‌ باڵابن. بۆ ئه‌وه‌ی‌ بتوانن ئه‌و رۆڵه‌ ببینن له‌ ژیانی سیاسیی كۆمه‌ڵگا هه‌موو حزبێك پێویسته‌ له‌سه‌ری‌ به‌م كارانه‌ هه‌ستێ:.

1.      بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ ئایدۆلۆژیاكه‌ی‌ له‌ ناو ده‌نگده‌راندا.

2.      دیاریكردنی كاندیدی حزب بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كان

3.      دروستكردنی‌ پردی په‌یوه‌ندی نێوان ده‌نگده‌رو پارله‌مانتارانیدا

4.      رێكخستنی‌ فراكسیۆنه‌ په‌رله‌مانیه‌كه‌ی‌ له‌ په‌رله‌ماندا

5.      چاره‌سه‌ركردنی‌ ململانێكانی ناوخۆی‌ حزب.

1. بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ ئایدۆلۆژیاكه‌ی‌ له‌ ناو ده‌نگده‌راندا

. هه‌موو حزبێك هه‌وڵده‌دات زۆرترین ده‌نگده‌ر قه‌ناعه‌ت پێبكات به‌ ئایدۆلۆژاكه‌ی و ئه‌و به‌رنامه‌ی‌ كه‌ بۆ هه‌ڵبژاردن دیاریكردوه‌. له‌ روی واقعیشه‌وه‌ هیچ حزبێك ناتوانێت سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست بهێنێت ئه‌گه‌ر نه‌توانێت ته‌عبیر له‌ هه‌ست و خواست و بۆچوونه‌ شاراوه‌كانی هاوڵاتیان نه‌كات و هاوڵاتیانیش هه‌ست نه‌كه‌ن كه‌ ئه‌و حزبه‌ ده‌توانێت خواسته‌كانیان به‌دی بهێنێت. وه‌ك ده‌زانین جه‌ماوه‌ر پێش بوونی‌ هه‌ر حزبێك خواست و ویست و ئاره‌زوی‌ خۆی‌ هه‌بووه‌، به‌ڵام گرنگ ئه‌وه‌یه‌ حزبه‌ سیاسیه‌كان بتوانن ببنه‌ ده‌ربڕی‌ راسته‌قینه‌ی‌ ئه‌و خواستانه‌. حزبه‌كان له‌ رێگه‌ی‌ پره‌پێدانی هۆشیاری‌ سیاسیی، ده‌رگا له‌به‌رده‌م هاوڵاتیاندا ده‌كه‌نه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ به‌ شێوه‌یه‌كی رونتر و هۆشیارانه‌تر ده‌نگی خۆیان بده‌ن. نه‌بونی‌ هۆشیاری‌ سیاسیی لای‌ ده‌نگده‌ر، بێ ئه‌وه‌ی‌ بزانێت ئاخۆ ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌توانن خواسته‌كانیان به‌دی بهێنن، ناچاری‌ ده‌كات ده‌نگی‌ خۆی‌ ته‌نها به‌و كه‌سانه‌ بدات كه‌ ده‌ركه‌وتن. حزبه‌ سیاسیه‌كان له‌ رێگه‌ی‌ ململانێكردن له‌ گه‌ڵ حزبه‌كانی تر و ره‌خنه‌گرتن له‌ ئایدۆلۆژیاو به‌رنامه‌كانیان، زانیاری‌ ده‌به‌خشنه‌ رایگشتی‌ و هۆشیاریان ده‌كه‌نه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ به‌ عه‌قڵانیه‌ت رای خۆیان بده‌ن

 . 2.دیاریكردنی كاندیدی حزب بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كان .

 له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا حزب ناوی كاندیده‌كانی خۆی‌ ده‌خاته‌ به‌رده‌ستی‌ ده‌نگده‌ران. هه‌ندێك جار كه‌سانی سه‌ربه‌خۆ به‌ده‌ر له‌ حزب خۆیان كاندید ده‌كه‌ن و سه‌ركه‌وتنیش به‌ ده‌ست ده‌هێنن، به‌ڵام زۆرینه‌ی‌ ئه‌وانه‌ی‌ سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست ده‌هێنن له‌وكه‌سانه‌ن كه‌ حزبێك پاڵپشتیان لێده‌كات. هۆكاره‌كانی‌ زۆره‌، به‌ڵام گرنگترینیان ئه‌و پڕوپاگه‌نده‌یه‌ كه‌ حزب بۆیان ده‌كات و خه‌جیه‌كی زۆری‌ تێده‌چێت. به‌ پێی‌ پێكهاته‌ی‌ حزبه‌كان دیاریكردنی كاندیدای‌ حزب بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كان ده‌گۆڕێت. حزبه‌كانی نوخبه‌ دیاریكردنی‌ كاندید ده‌سپێرنه‌ ده‌ستی‌ لیژنه‌یه‌ك له‌ كه‌سایه‌تیه‌ دیاره‌كانی حزب. له‌ سه‌ده‌ی‌ نۆزده‌یه‌م حزبه‌كانی ولایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مریكا سیتمێكی‌ نوێیان هێنایه‌ ئاراوه‌ كه‌ پێان ده‌وت سیتسمی هه‌ڵبژاردنی ته‌مهیدی. واته‌ حزب له‌ ناوخۆیدا هه‌ڵبژاردن ده‌كات بۆ دیاری‌ كردنی كاندیده‌كانی بۆ هه‌ڵبژاردنی گشتی‌. به‌ڵام حزبه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كان له‌ كۆنگره‌ی لۆكاڵی‌ حزبدا له‌ رێگه‌ی‌ هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ كاندیده‌كانیان دیاری ده‌كه‌ن. ئه‌م سیستمه‌ بۆ حزبه‌ گه‌وره‌كان زۆرباشه‌، به‌لام بۆ حزبه‌ بچوكه‌كان باش نیه‌ .

 3.دروستكردنی‌ پردی په‌یوه‌ندی نێوان ده‌نگده‌رو پارله‌مانتارانیدا

. په‌رله‌مانتار بۆ ئه‌وه‌ی‌ جارێكی‌ دیكه‌ ده‌نگی جه‌ماوه‌ره‌كه‌ی‌ به‌ده‌ست بهێنێته‌وه‌، به‌رژه‌وه‌ندی له‌وه‌دایه‌ په‌یوه‌ندی خۆی‌ له‌ گه‌ڵ ده‌نگده‌راندا بپارێزێت. له‌ روی‌ عه‌مه‌لیه‌وه‌ پێویسته‌ په‌رله‌مانتاران كۆتایی هه‌موو هه‌فته‌یه‌ك سه‌ردانی ئه‌و بازنه‌ی‌ كه‌ ده‌نگی پێداوه‌ بكات و كۆڕو كۆبونه‌وه‌ ببه‌ستێ و زانیاریان پێ بدات و له‌خواسته‌كانیان بكۆڵێته‌وه‌ و سكاڵاكانیان وه‌رگرێت. ئه‌گه‌ر په‌رله‌مانتار سكرتاریه‌تی‌ هه‌بێت یان نوسینگه‌ی‌ په‌رله‌مان هه‌بوو، پێویست ناكات ئه‌و كاره‌ له‌ رێگه‌ی‌ حزبه‌وه‌ بكرێت، به‌ڵام له‌ هه‌موو حاڵه‌ته‌كاندا حزب ده‌توانێت به‌ شێوه‌یه‌كی كاریگه‌رتر په‌له‌مانتارو ده‌نگده‌ران لێك نزیك كاته‌وه‌. له‌ هه‌مانكاتدا كادیره‌كانی حزب ده‌توانن پارێزگاری‌ له‌ بۆچونه‌كانی په‌رله‌مانتار بكه‌ن و چالاكیه‌كانی بۆ هاوڵاتیان شیكه‌نه‌وه‌، هاوكات هه‌ست و سۆزی خه‌ڵك ده‌گه‌یه‌نن به‌ په‌رله‌مانتار. ئه‌م كاره‌ چه‌ند قازانجی هه‌یه‌، ئه‌وه‌نده‌ش زیان ده‌گه‌یه‌نێت به‌ تایبه‌تی ئه‌و كاته‌ی‌ كادیره‌كان ده‌بنه‌ رێگر له‌به‌رده‌م بینینی په‌رله‌مانتار له‌ لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌. ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ راده‌ی‌ تێگه‌یشتنی‌ كادیری‌ حزب بۆ رۆڵی‌ خۆی‌ و دڵسۆزی بۆ حزبه‌كه‌ی

‌. 4. رێكخستنی‌ فراكسیۆنه‌ په‌رله‌مانیه‌كه‌ی‌ له‌ په‌رله‌ماندا.  

پێش ده‌ركه‌وتنی حزبه‌ سیاسیه‌كان، په‌رله‌مانتاران له‌ هه‌ڵسوكه‌وتنكردن له‌ ناو په‌رله‌ماندا سه‌ربه‌خۆ بوون. به‌ڵام به‌ده‌ركه‌وتنی‌ حزبه‌ سیاسیه‌كان ئه‌ندام په‌رله‌مانتاره‌كانی سه‌ر به‌ حزبێك له‌ ناوندێكی‌ رێكخراودا كه‌ پێی‌ ده‌وترێت "فراكسیۆن" كۆبونه‌وه‌، فراكسیۆن یاخود گروپی په‌رله‌مانتاری‌ ئێستا پێكهاته‌یه‌كی ره‌سمی هه‌موو ناو په‌رله‌مانه‌كانی دونیایه‌. له‌ رێگه‌ی‌ ئه‌و فراكسیۆنه‌وه‌ حزبه‌كان كه‌سه‌كانی‌ خۆیان بۆ لیژنه‌كانی په‌رله‌مان دیاری ده‌كه‌ن، گرنگترین كاریش ته‌نسیقكردنی‌ په‌رله‌مانتاره‌كانی حزبێكه‌ له‌ كاتی‌ ده‌نگدان له‌ سه‌ر یاسایه‌ك له‌ رێگه‌ی‌ ئه‌و فراكسیۆنه‌وه‌. ئازادی ده‌نگدانیش له‌ حزبێكه‌وه‌ بۆ حزبێكی‌ تر ده‌گۆڕێت. هه‌ندێك حزب رێگه‌ به‌ په‌رله‌مانتاره‌كانیان ده‌ده‌ن به‌ ئاره‌وزی خۆیان ده‌نگ بده‌ن وحزبی واش هه‌یه‌ ئه‌و ئازادیه‌ نادات به‌ په‌رله‌مانتار

. 5. چاره‌سه‌ركردنی‌ ململانێكانی نێوان په‌رله‌مانتارو سه‌ركرده‌كانی ناوخۆی‌ حزب . رێكخستنی‌ په‌رله‌مانتاره‌كانی حزب مه‌سه‌له‌یه‌كی گرنگ ده‌وروژێنێت ئه‌ویش راده‌ی‌ سه‌ربه‌خۆیی ئه‌و په‌رله‌مانتارانه‌یه‌ له‌ به‌رامبه‌ر سه‌ركرده‌كانی حزب. وه‌ك ده‌زانرێت حزبه‌ نوخبه‌ویه‌كان پێك دێن له‌ كۆمه‌ڵه‌ كه‌سایه‌تیه‌كی دیار و په‌رله‌مانتاره‌كان. بۆ تێگه‌یشتن له‌نێوان په‌رله‌مانتارو ئه‌و كه‌سایه‌تیانه‌ی‌ كه‌ پاره‌ بۆ خه‌زێنه‌ی‌ حزب په‌یدا ده‌كه‌ن، رێكخستنێكی‌ ئیداری‌ نیه‌ كه‌ له‌ روی‌ په‌رله‌مانتاردا بوه‌ستێته‌وه‌. به‌ڵام له‌ حزبه‌ جه‌ماوه‌ریه‌كاندا ده‌زگایه‌كی ئیداری‌ ئاڵۆز هه‌یه‌ كه‌ له‌ هه‌موو روه‌كانه‌وه‌ حزب رێك ده‌خات و جگه‌ له‌ وه‌رگرتنی‌ باربۆی‌ بۆ حزب، په‌یوه‌ندی به‌رده‌وام به‌ كادیره‌كانیه‌وه‌ ده‌كات و كۆنگره‌و كۆبونه‌وه‌كان رێكده‌خات. ئه‌مانه‌ توێژی‌ سه‌ركرده‌كانی‌ ناو حزب پێك ده‌هێنن، ئه‌م توێژه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی ناوخۆی‌ حزبدا هه‌ڵده‌بژێرێن بۆ به‌ڕێوه‌بردنی حزب. زۆرجار بۆ ئیداره‌كردنی حزب ناكۆكی ده‌كه‌وێته‌ نێوان په‌رله‌مانتاران و سه‌ركرده‌ ناوخۆیه‌كانی‌ حزبه‌وه‌. هه‌ر لایه‌ك له‌و دوولایه‌نه‌ پشت ده‌به‌ستن به‌و كه‌سانه‌ی‌ ده‌نگیان پێداون. سه‌ركرده‌كانی حزب پشت ئه‌ستورن به‌و كادیرانه‌ی‌ له‌ كۆنگره‌ ده‌نگیان پێداون و په‌رله‌مانتارانیش به‌و جه‌ماوه‌ره‌ی‌ كه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی گشتیدا ده‌نگیان پێداون. پره‌نسیپی باو له‌ حزبه‌ جه‌ماوه‌ریه‌كاندا ئه‌وه‌یه‌ ده‌بێت په‌رله‌مانتاران گوێڕایه‌ڵی‌ ده‌سه‌ڵاتی سه‌ركرده‌كانی حزب بن، چونكه‌ ده‌نگده‌ران كاتی‌ خۆی‌ ده‌نگیان به‌ حزب و به‌رنامه‌كه‌ی‌ داوه‌ نه‌ك كه‌سایه‌تی‌ په‌رله‌مانتاره‌كان

. سه‌رچاوه‌كان

 • http://www.eaddla.org •

 الا‌حزاب السیاسیه‌ (أهمیتها – نشأتها – نشاطها)......... د. سعاد الشرقاوی

•نظریه‌ الاحزاب السیاسیة‌....................................... صلاح نیوف

 • حول مفهوم الحزب السیاسی ووظائفهة ..................... بقلم الب ولد معلوم

به‌شی دووه‌م

كاره‌كانی حزبی سیاسیی

 حزبه‌ سایسیه‌كان له‌ ژیانی گشتیدا هه‌ڵده‌ستن به‌ چه‌ند كارێكی‌ گرنگ، ئه‌و كارانه‌ به‌ پێی‌ سیستمی حزبی وڵاته‌كه‌ ده‌گۆڕێت، به‌ڵام به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی‌ ئه‌مانه‌ی‌ خواره‌وه‌ كاره‌ گرنگه‌كانی حزبی سیاسیین

1.  رێكخستنی‌ و ده‌رخستنی‌ ئیراده‌ی‌ توێژه‌كانی كۆمه‌ڵگا

2. دروستكردنی‌ كه‌ناڵی‌ به‌شداریكردن بۆ خه‌ڵك و به‌رز كردنه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ ئه‌و به‌شداریكردنه‌ به‌ڕاده‌یه‌كی به‌رز و رێكخراوی‌ چالاك، به‌شێوه‌یه‌ك تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگا ده‌توانن له‌ رێگه‌یانه‌وه‌ بۆچونی‌ خۆیان و ئه‌ڵته‌رناتیفه‌كانیان بخه‌نه‌ڕوو. به‌ مانایه‌كی دیكه‌، كاری‌ حزبه‌ سیاسیه‌كان بریتیه‌ له‌ پڕكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و بۆشایه‌ی‌ كه‌ هه‌یه‌ له‌ نێوان ده‌نگده‌ران و ده‌سته‌ی‌ حوكمڕان.

3.  وه‌رگرتنی‌ پشتگیری‌ گروپ و تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگا له‌ پێناو ئاسانكردنی‌ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ی‌ حزب كه‌ گه‌یشتنه‌ به‌ ده‌سه‌ڵات و گرتنه‌ده‌ستی‌ حوكمڕانیه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ئاشتیانه‌. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ حزب كاندیدی خۆی‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا ده‌ست نیشان ده‌كات له‌و رێگه‌یشه‌وه‌ ئامانجه‌كانی خۆی‌ كه‌ بریتیه‌ له‌ چاودێری‌ كردنی حكومه‌ت و داڕشتنی‌ یاسا به‌دی ده‌هێنێت.

پۆلینكردنی حزبه‌ سیاسییه‌كان و سیستمه‌ حزبیه‌كان

 جیاوازیه‌كی‌ گه‌وره‌ و بنه‌ڕه‌تی‌ هه‌یه‌ له‌ نێوان جۆری‌ حزبه‌ سیاسیه‌كان و سیستمه‌كانی حزبی سیاسیی، یه‌كه‌میان پۆلێنكردنی حزبه‌كانه‌ له‌ ناوه‌وه‌ی‌ خۆیان. به‌ڵام پۆلێنكردنی سیستمی حزبی، باس له‌ شێوه‌ی‌ ئه‌و سیستمه‌ حزبیه‌ ده‌كات كه‌ له‌ وڵاتێكدا په‌یڕه‌و ده‌كرێت

1.  جۆره‌كانی حزبی سیاسیی سێ جۆر حزبی سیاسیی هه‌یه‌، حزبه‌ ئایدۆلۆژیه‌كان، حزبه‌ پراكماتیكه‌كان، حزبی كه‌سایه‌تیه‌كان.

 )أ (حزبه‌ ئایدۆلۆژیه‌كان: ئه‌و حزبانه‌ن كه‌ پابه‌ندن به‌ پره‌نسیپ و ئایدۆلۆیاو بیركردنه‌وه‌یه‌كی تایبه‌ت و دیاریكراو. پابه‌ندبوون به‌و ئایدۆلۆژیاو پرۆگرامه‌ی‌ كه‌ حزبه‌كه‌ هه‌یه‌تی‌، گرنگترین مه‌رجی ئه‌ندامێتیه‌. حزبه‌ سۆسیال دیموكرات و كۆمنیسته‌كان نمونه‌ی‌ حزبی ئایدۆلۆژین. له‌ ناوه‌ڕاستی‌ سه‌ده‌ی‌ رابردوه‌وه‌، زۆر له‌ حزبه‌ نا ئایدۆلۆژیه‌كانیش به‌رنامه‌و هه‌ڵوێستی‌ سیاسی ده‌رده‌بڕن

)ب‌( حزبه‌ پراكماتیه‌كان: ئه‌م جۆره‌ حزبانه‌ به‌رنامه‌كانیان و رێكخستنه‌كانیان جۆرێك له‌ نه‌رمیان تێدایه‌ جه‌قبه‌ستو نین. واته‌ به‌رنامه‌و ئایدۆلۆژیای‌ حزب به‌ پێی‌ پێشكه‌وتنه‌كان و گۆڕینی‌ بارودۆخ ده‌گۆڕێت.

(ت‌) حزبی كه‌سایه‌تیه‌كان: له‌ ناوه‌كه‌یه‌وه‌ دیاره‌ كه‌ حزبی كه‌سایه‌تی‌ و سه‌ركرده‌كانن. واته‌ سه‌رۆكی‌ حزب به‌رنامه‌و ئاراسته‌ بۆ حزب داده‌نێت، بێ ئه‌وه‌ی‌ ترسی هه‌بێت له‌وه‌ی‌ ئه‌ندامانی حزب سه‌رپێچی‌ لێده‌كه‌ن یان نا. ئه‌ندام بوون له‌و حزبانه‌دا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كاریزمایی سه‌ركرده‌كان یان ئه‌و خێڵ و چینه‌ی‌ كه‌ سه‌ركرده‌كه‌ نوێنه‌رایه‌تی‌ ده‌كات. ئه‌م جۆره‌ حزبانه‌ زۆرتر له‌ رۆژهه‌لاتی ناوه‌ڕاست و ئه‌مریكای‌ لاتیندا هه‌ن كه‌ بنه‌ماكانی خێڵ باڵاده‌ستن و ئاستی‌ خوێنده‌واری‌ نزمه.

‌2.  پۆلێنكردنی‌ سیستمه‌كانی حزبایه‌تی‌ : سیستمی‌ حزبایه‌تی‌ به‌ گوێره‌ی‌ سیستمی سیاسیی هه‌ر وڵاتێك ده‌گۆڕێت. ئاشكرایه‌ سێ جۆری‌ سه‌ره‌كی له‌ سیستمی سیاسیی هه‌یه‌، سیستمی دیموكراسیی، سیستمی‌ تۆتالیتاری، سیستمی شمولی. چه‌ند جۆرێك سیستمی حزبایه‌تیشمان هه‌یه‌، به‌ڵام دوانیان باوی‌ هه‌یه‌، سیستمی حزبی ململانێ و سیستمی حزبی ناململانێ

. أ – سیستمی حزبی ململانێ: ئه‌مه‌شیان ده‌كرێت به‌ سێ جۆره‌وه‌، سیستمی چه‌ند حزبی، سیستمی دوو حزبی، سیستمی حزبی باڵاده‌ست.

)یه‌كه‌م): سیستمی چه‌ند حزبی: ئه‌م سیستمه‌ به‌وه‌ ده‌ناسرێته‌وه‌ كه‌ چه‌ند حزبێكی‌ جیاواز له‌ كاریگه‌ری‌ و به‌رنامه‌ ململانێ ده‌كه‌ن بۆ راكێشانی رای گشتی‌ بۆ لای‌ خۆیان وه‌ك له‌ (ئیتالیا، ئیسرائیل، به‌لژیك، هۆڵند، نه‌رویژ، دانیمارك) ده‌رده‌كه‌وێت.

)دوه‌م): سیستمی دو حزبی گه‌وره‌: سیستمی بریتانیاو ئه‌مریكا وه‌ك دوو نمونه‌ی‌ دیاری‌ ئه‌م جۆره‌ سیستمه‌ ده‌ناسرێنه‌وه‌. له‌م سیستمه‌دا حزبی سیاسی زۆر هه‌ن، به‌لام ته‌نها دوو حزبیان ئاڵۆگۆڕی ده‌سه‌لاَتی سیاسیی ده‌كه‌ن. ململانێی توند له‌ نێوان هه‌ردوو حزبدا دروست ده‌بێت بۆ به‌ده‌ستهێنانی‌ زۆرینه‌ی‌ ده‌نگه‌كان

)سێیه‌م): سیستمی حزبی باڵاده‌ست: له‌م سیسته‌مه‌دا حزبی سیاسیی زۆر هه‌یه‌ كه‌ ململانێی‌ حزبی بالا ده‌ست ده‌كه‌ن، به‌لام ململانێكه‌یان ته‌نیا له‌ روی‌ تیۆریه‌وه‌یه‌. زیاتر له‌ وڵاته‌كانی جیهانی سێیه‌م ئه‌م جۆره‌ سیستمانه‌ هه‌ن. دوای‌ شه‌ڕی جیهانی دووه‌م له‌ ژاپۆن و هیندستاندا ئه‌م سیستمه‌ ده‌ركه‌وت. حزبی باڵاده‌ست تێكه‌ڵ بووه‌ له‌ گه‌ڵ ده‌وڵه‌ت.

ب- سیستمی حزبی ناململانی َ بۆیه‌ پێی ده‌وترێت سیستمی حزبی ناململانێ، چونكه‌ هیچ جۆره‌ ململانێیه‌ك ته‌نانه‌ت له‌ روی‌ تیۆریشه‌وه‌ له‌ نێوان حزبه‌كاندا نییه‌، هۆكاره‌كه‌شی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ بونی‌ یه‌ك حزبی یان ئه‌گه‌ر حزبی دیكه‌ش هه‌بن ئه‌وا ته‌نیا حزبی كارتۆنین و ملكه‌چی‌ حزبی ده‌سه‌ڵاتن و له‌ چوارچێوه‌ی‌ "به‌ره‌ی‌ نیشتمانی"دا ناتوانن هیچ هه‌نگاوێك هه‌ڵنێن. پۆلێنكردنی‌ سیستمی تاك حزبی پاش شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ری‌ 1917 گرنگی په‌یدا كرد، چونكه‌ شۆڕش توانی حزبێكی‌ كرێكاری‌ نه‌ك ته‌نها له‌ یه‌كێتی‌ سۆفیات به‌ڵكۆ له‌ سه‌رتاسه‌ری‌ ئۆروپای‌ رۆژهه‌ڵات دروست بكات. دیارده‌ی‌ تاك حزبی به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاو پاش رزگاربونیان له‌ ئیستعمار له‌ وڵاتانی ئه‌فریقا سه‌ریهه‌ڵدا. هه‌ندێك سیستمی تاك حزبی به‌ سیستمی حزبی شمولی ناوده‌بات كه‌ زۆرجار ئایدۆلۆژیاكه‌ (كۆمنیزم یان فاشیزم)ه‌. سیستمی‌ تاك حزبی ده‌بێته‌ چه‌ند لقێكه‌وه‌، ئه‌ولقانه‌ له‌ نێوان خۆشیاندا به‌ گوێره‌ی‌ ئه‌و رۆڵه‌ی‌ ده‌یبینن و ئه‌و ئایدۆلۆژیایه‌ی‌ كه‌ هه‌ڵی‌ ده‌گرن ده‌گۆڕێت. بۆیه‌ ده‌بینین سیستمی تاك حزبی كۆمه‌نیزم و سیستمی تاك حزبی فاشیزم هه‌یه‌؛ له‌ هه‌مان كاتدا شێوازێكی‌ دیكه‌ی‌ تاك حزبی هه‌یه‌ كه‌ زیاتر له‌ وڵاتانی تازه‌ پێگه‌یشتودا ته‌شه‌نه‌یان كردوه

‌1. سیستمی تاك حزبی كۆمه‌نیزم: به‌ پێی شیكاریه‌كانی ماركس و لینین، حزب ته‌عبیرێكی‌ سیاسیانه‌یه‌ له‌ چێنێكی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌. بۆیه‌ پاش شۆڕش و نه‌هێشتنی‌ چینه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان و نه‌مانی ململانێ له‌ نێوانیاندا، پێویست ناكات جگه‌ له‌ یه‌ك حزب له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات بمێنێته‌وه‌ كه‌ ئه‌ویش "حزبی كۆمنیزم"ه

‌2.  سیستمی تاك حزبی فاشیزم: ئه‌و بیانوه‌ی‌ كه‌ بۆ تاك حزبی فاشیزم ده‌هێنرێته‌وه‌ زۆر جیاوازه‌ له‌و بیانوه‌ی‌ كه‌ تاك حزبی كۆمه‌نیزم ده‌هێنرێته‌وه‌، چونكه‌ بیرمه‌ندانی فكری‌ فاشیزم هۆكاری‌ پشت به‌ستن به‌ سیستمی تاك حزبی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ پره‌نسیپی بێ لایه‌نی حكومه‌ت له‌ رووی‌ سیاسییه‌وه‌. وه‌ك ده‌زانرێت حكومه‌تی‌ لیبرالی رێگه‌ به‌ ئالۆگۆڕی‌ بیروبۆچون و ده‌سه‌ڵات له‌ نێوان ئایدۆلۆژیه‌ جیاجیاكان ده‌دات، به‌ڵام له‌ حكومه‌ته‌ فاشیسته‌كاندا، حكومه‌ت ته‌نها یه‌ك ئایدۆلۆژیای‌ دیاریكراوی هه‌یه‌و به‌رگری‌ لێده‌كات و بێ لایه‌ن و بێ هه‌لوێست نابێت. مۆسۆلینی ده‌ڵێت "حكومه‌تی‌ لیبرالی كۆمه‌ڵگا به‌ره‌و پێشكه‌وتنی‌ مادی و مه‌عنه‌وی ئاراسته‌ ناكات و ته‌نها ئه‌و ده‌رئه‌نجامانه‌ تۆمارده‌كات كه‌ كۆمه‌ڵگا خۆی‌ پێده‌گات، به‌ڵام حكومه‌تی‌ فاشیستی‌ حكومه‌تێكی‌ هۆشیارو خاوه‌ن ئیراده‌یه‌ و به‌رگری‌ له‌ به‌ها ئه‌خلاقیه‌كان ده‌كات، حكومه‌تی‌ فاشیستی‌ حكومه‌تێكی‌ واقعی و رۆحی و ئه‌خلاقییه‌". لێره‌وه‌ بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت حكومه‌تی لیبرالی رێگه‌ به‌ فره‌حزبی ده‌دات چونكه‌ حكومه‌ت عه‌لمانیه‌و رێز له‌ هه‌موو ئایدۆلۆژیاو مه‌زهه‌ب و حزبێك ده‌گرێت. به‌ڵام له‌ سایه‌ی‌ حكومه‌تی‌ فاشیزمه‌وه‌ مه‌سه‌له‌كه‌ پێچه‌وانه‌یه‌و ته‌نها به‌رگی له‌ ئایدۆلۆژیایه‌كی‌ تایبه‌ت ده‌كات و رێگه‌ به‌ قه‌بوڵكردنی حزبی دیكه‌ نادات جگه‌ له‌ حزبی حكومه‌ت نه‌بێت. حكومه‌تی تۆتالیتار حكومه‌تێكی‌ خاوه‌ن لێبورده‌ی نیه‌و بڕوای‌ به‌ سیستمی تاكحزبی هه‌یه‌و هه‌موو ئه‌ڵته‌رناتیفێكیش ره‌د ده‌كاته‌وه‌.

3. سیستمی تاك حزبی له‌ وڵاتانی تازه‌ پێگه‌یشتوو: زۆربه‌ی‌ وڵاته‌ تازه‌ پێگه‌یشتوه‌كان سیستمی تاك حزبی په‌یڕه‌و ده‌كه‌ن. هه‌ر وڵاتێكیش بیانوی‌ له‌ وڵاته‌كانی دیكه‌ جیاوازه‌ بۆ په‌یڕه‌و كردنی سیستمی تاك حزبی. هه‌ندێك جار بیانوه‌كان له‌به‌ر پاراستنی‌ یه‌كێتی‌ نیشتمانیه‌و پێیان وایه‌ فره‌حزبی ده‌بێته‌ هۆی‌ ململانێی‌ خێڵه‌كی و ناوچه‌گه‌ری و له‌به‌ر یه‌ك هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی‌ نیشتمان. له‌ روی په‌ره‌پێدانیشه‌وه‌ فره‌ حزبی ده‌بێته‌ هۆی‌ په‌رشوبڵاوبونه‌وه‌ی‌ تواناكان. هه‌روه‌ها بیانوی دیكه‌ی‌ ده‌هێننه‌وه‌، وه‌ك بێ توانای و ناشاره‌زایی نوخبه‌ی‌ سیاسیی و ئیداری‌ له‌ قه‌بوڵكردنی سیستمی فره‌حزبی.

رۆڵی‌ سیستمی تاك حزبی : له‌ سیستمی تاك حزبی به‌ هه‌موو شێوه‌كانیه‌وه‌ (كۆمنیستی‌، فاشستی‌، وڵاتانی تازه‌ پێگه‌یشتوو) رۆڵێكی‌ كاریگه‌رو سه‌ره‌كی ده‌بینن له‌ پاراستنی‌ په‌یوه‌ندی سه‌ركرده‌كان و جه‌ماوه‌ردا. له‌ سیستمی‌ تاك حزبیدا سه‌ركرده‌كان له‌ رێگه‌ی‌ شانه‌و پۆل و رێكخستنه‌كانی حزبه‌وه‌ به‌ ئاسانی پڕوپاگه‌نده‌و بۆچونه‌كانی خۆیان ده‌گه‌یه‌ننه‌ جه‌ماوه‌ر، هه‌ر له‌ رێگه‌ی‌ حزبیشه‌وه‌ سه‌ركرده‌كان ئاگاداری‌ كاردانه‌وه‌ی‌ خه‌ڵك ده‌بن به‌رامبه‌ر به‌و سیاسه‌تانه‌ی‌ كه‌ حزب گرتونیه‌ته‌به‌ر. له‌ سایه‌ی‌ سیستمی ململانێی‌ حزبیدا، حزبه‌كان تواناكانی خۆیان بۆ هه‌ڵبژاردن وكاروباره‌ ته‌قلیدیه‌كانی په‌رله‌مان ته‌رخان ده‌كه‌ن، به‌ڵام له‌ سیستمی ناململانێدا، حزبه‌كان ئه‌ركی دیكه‌ی‌ زۆریان له‌ سه‌رشانه‌و به‌ وردی چاودێری‌ چالاكیه‌كانی ناو كۆمه‌ڵگا ده‌كه‌ن. له‌ سیستمی حوكڕانی كۆمه‌نیزمدا، حزب پێشڕه‌و نوخبه‌ی‌ هۆشیاری‌ و بزوێنه‌ری‌ كۆمه‌ڵگایه‌ له‌ هه‌موو بواره‌كاندا، به‌ڵام له‌ حزبه‌ فاشیسته‌كاندا زیاتر كار له‌ سه‌ر هه‌ست وسۆزی جه‌ماوه‌ر ده‌كرێت و گرنگی به‌ هۆشیاری‌ جه‌ماوه‌رنادات. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ حزبی فاشیست حزبێكی‌ سه‌ربازییه‌، بۆیه‌ زیاتر گرنگی به‌ ده‌زگای‌ پۆلیس و ئاسایش ده‌دات. له‌ سیستمی تاك حزبی وڵاته‌ تازه‌ پێگه‌یشتوه‌كاندا، حزب ته‌ركیز ده‌كاته‌ سه‌ر ته‌عبیه‌ی‌ جه‌ماوه‌ری‌ و په‌ره‌پێدانی هه‌ستی‌ نه‌ته‌وه‌یی و قه‌ناعه‌ت پێهێنانی جه‌ماوه‌ر كه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ سه‌ركرده‌كه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ شه‌رعیه‌.  

مه‌ترسیه‌كانی سیستمی تاك حزبی

ئه‌و پێگه‌یه‌ی‌ كه‌ تاكه‌ حزب له‌ حكومه‌تدا ده‌یبینێت، پشت ده‌به‌ستێ به‌ راده‌ی‌ قورسایی حزب له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و دامو ده‌زگایانه‌ی‌ تر كه‌ حكومه‌ته‌كه‌ی‌ لێ پێكهاتوه‌.  تێبینی‌ ئه‌وه‌كراوه‌ ئه‌و حكومه‌تانه‌ی‌ كه‌ ئۆپۆزسیۆنی نییه‌ هه‌شت ده‌زگا بوونی‌ هه‌یه‌ " حزب، سوپا، ئیداره‌ی‌ ده‌وڵه‌ت، پۆلیسی‌ سیاسیی، بیرۆكراسی، رێكخراوی لاوان،لیژنه‌ی‌ پلاندانان، سه‌ندیكاكان"، هه‌ریه‌ك له‌و ده‌زگایانه‌ش خۆی‌ به‌ ده‌زگای‌ سه‌ره‌كی ده‌زانێت و ئه‌وانی دیكه‌ به‌ ده‌زگای‌ سانه‌وی ناوده‌بات. ده‌زگای‌ سه‌ره‌كی له‌ حكومه‌تێكه‌وه‌ بۆ حكومه‌تێكی‌ دیكه‌ ده‌گۆڕێت. له‌ یه‌كێتی‌ سۆفیاتی پێشوو حزب ده‌زگای‌ سه‌ره‌كی بوو، له‌ دیكتاتۆریه‌ سه‌ربازیه‌كانیشدا سوپا رۆڵی‌ ده‌زگای‌ سه‌ره‌كی ده‌گێڕێت. له‌ ئه‌ڵمانیای‌ نازی حزبی نازی ده‌زگای‌ سه‌ره‌كی بوو، به‌ڵام له‌ ئیتالیا رۆڵی‌ حزب سنوردار بوو.

 پێویسته‌ بوترێت سیستمی تاك حزبی بنه‌مای‌ سه‌ره‌كی سیستمی دیكتاتۆریه‌ته‌، ئه‌و دیكتاتۆریه‌ته‌ی‌ پشت به‌ تاك حزبی ده‌به‌ستێ ده‌كرێت پێی‌ بوترێت دیكتاتۆریه‌تی شۆڕشگێرانه‌، له‌وانه‌شه‌ ببێته‌ دیكتاتۆریه‌تی‌ موحافیزكار. دیكتاتۆریه‌تی‌ شۆڕشگێرانه‌ هانی پێشكه‌وتن ده‌دات و كار بۆ دروستكردنی سیستمێكی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ نوێ ده‌كات، به‌ڵام دیكتاتۆریه‌تی‌ موحافیزكارانه‌، ده‌بێته‌ ئاسته‌نگ له‌به‌رده‌م پێشكه‌وتن و به‌ هه‌موو توانایه‌وه‌ كار بۆپاراستنی‌ سیستمی باڵاده‌ست ده‌كات.

 پێكهاته‌ی‌ ئۆرگانه‌كانی حزبی سیاسیی

 ئۆرگانی‌ حزبی ئه‌و چوارچێوه‌یه‌یه‌ كه‌ چالاكیه‌كانی حزب و ئامانجه‌كانی دیاری ده‌كات. واته‌ ئۆرگان بریتیه‌ له‌ پراكتیزه‌كردنی شته‌ تیۆریه‌كان، په‌یكه‌ری‌ ئۆرگانی‌ حزبی پێگه‌ی‌ ئه‌ندامانی حزب و ده‌سته‌ی‌ كارگێڕی‌ حزب ده‌ست نیشان ده‌كات. گه‌لێك جار حزبه‌ سیاسیه‌كان جگه‌ له‌و حزبانه‌ی‌ كه‌ هه‌ڵگری ئایدۆلۆژین، ئه‌وه‌نده‌ گوێ به‌ ئۆرگانه‌ حزبیه‌كانیان ناده‌ن، به‌ تایبه‌تی له‌ ولاتانی تازه‌پێگه‌یشتودا. هۆكاری‌ ئه‌وه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رقاڵبونی‌ حزبه‌كان به‌ په‌یوه‌ندیان به‌ سیستمی سیاسیی و كاری‌ سیاسیی راسته‌وخۆ. په‌یكه‌ری‌ ئۆرگان زیاتر له‌ حزبه‌ جه‌ماوه‌ریه‌كاندا گرنگی په‌یدا ده‌كات، چونكه‌ ئه‌و حزبانه‌ ده‌یانه‌وێت جه‌ماوه‌ر له‌ ده‌وری‌ حزبه‌كه‌یان كۆبكه‌نه‌وه‌ و له‌و رێگه‌وه‌ بگه‌ن به‌ ئامانجه‌كانیان. په‌یكه‌ری‌ ئۆرگانی‌ حزبه‌ سیاسیه‌كان به‌ پێی‌ ئه‌و ئامانجانه‌ی‌ كه‌ ده‌یانه‌وێت پێی‌ بگه‌ن ده‌گۆڕێت. به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی‌ ئه‌و حزبانه‌ی‌ كه‌ هه‌ڵگری‌ ئایدۆلۆژیایه‌كی‌ دیاریكراون، توندوتۆڵی و دیسپلین تێیاندا زیاتره‌.

ئۆرگانه‌ حزبیه‌كان

 ئۆرگانی حزبی له‌ بچوكترین ئۆرگانی پێكهێنه‌ری‌ هه‌یكه‌لی‌ رێكخستن پێك دێت و به‌ به‌رزترین ئۆرگان كۆتایی دێت. گرنگی ئه‌م ئۆرگانانه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی نێوان بچوكترین ئۆرگانی حزبی و گه‌وره‌ترین ئۆرگان رێكده‌خات و له‌ رێگه‌یانه‌وه‌ حزب ئه‌ندامه‌كانی خۆی‌ به‌ تایبه‌ت و جه‌ماوه‌ر به‌گشتی‌ له‌ هه‌ڵوێسیت و بیروبۆچونه‌كانی ئاگادار ده‌كاته‌وه‌. ئۆرگانه‌ حزبیه‌كان به‌ پێی‌ ناوچه‌ پێك ده‌هێنرێن، كۆی‌ ئۆرگانه‌ بچوكه‌كانی حزب ئۆرگانێكی‌ گه‌وره‌تر له‌ خۆی‌ پێك ده‌هێنێت، زۆرجار ئۆرگانه‌ حزبیه‌كان به‌ پێی‌ ناوچه‌ ئیداریه‌كانی‌ حكومه‌ت رێك ده‌خرێن. بۆ نمونه‌ له‌ ئۆرگانه‌كانی‌ چه‌ند گه‌ڕه‌كێك ئۆرگانێكی‌ گه‌ره‌تر له‌ سه‌ر ئاستی‌ ناحیه‌یه‌ك پیێك ده‌هێنێت و له‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و ناحیه‌و گه‌ڕه‌كانه‌ ئۆرگانێكی‌ گه‌وره‌تر له‌ خۆی‌ كه‌ له‌سه‌ر ئاستی‌ قه‌زایه‌ك پێك دێت، له‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ ئۆرگانه‌كانی قه‌زا ئۆرگانێگی‌ گه‌وره‌تر له‌ سه‌ر ئاستی‌ پارێزگا پێك دێت. به‌م شێوه‌یه‌ كۆی‌ ئۆرگانه‌كانی پارێزگاكانی وڵات ده‌بێته‌ ئۆرگانی‌ باڵای‌ حزب كه‌ سه‌ركردایه‌تی‌ حزبه‌و له‌ سه‌ر ئاستی‌ نیشتمانیه‌. به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی‌ هه‌موو ئۆرگانێكی‌ گه‌وره‌تر ده‌بێته‌ مه‌رجع بۆ خوار خۆی‌ و به‌رپرسیشه‌ له‌ جێبه‌جێكردنی سیاسه‌ته‌كانی‌ حزب كه‌ له‌سه‌روی‌ خۆیه‌وه‌ بۆی‌ دێت. بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئۆرگانه‌كانی سه‌ره‌وه‌ بتوانن چاودێری وئاراسته‌ی‌ ئۆرگانه‌كانی خۆار خۆیان بكه‌ن، پێویسته‌ ئۆرگانه‌كانی خواره‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ده‌وری‌ راپۆرتی‌ كاروچالاكیه‌كانی خۆیان به‌رزكه‌نه‌وه‌ بۆ سه‌روی‌ خۆیان. په‌یوه‌ندی نێوان ئۆرگانه‌ حزبیه‌كان له‌ حزبێكه‌وه‌ بۆ حزبێكی‌ دیكه‌ ده‌گۆڕێت. به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی‌ حزبه‌كان به‌ دوو شێوه‌ په‌یوه‌ندیه‌ ئۆرگانیه‌كانی خۆیان رێكده‌خه‌ن: یه‌كه‌م: په‌یوه‌ندی ئاسۆیی: ئه‌م جۆره‌یان په‌یوه‌ندیه‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ئاسۆیی له‌ نێوان ئۆرگانه‌كاندا رێكخراوه‌و و پێویست به‌ وه‌رگرتنی‌ ره‌زامه‌ندی ناكات له‌ سه‌روی‌ خۆیه‌وه‌ ، ئه‌م جۆره‌ په‌یوه‌ندیه‌ زیاتر له‌و حزبانه‌دا هه‌یه‌ كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا له‌ سه‌ندیكاكانه‌وه‌ دروست بوون.

دووه‌م: په‌یوه‌ندی ستوونی‌ : به‌ شێوه‌یه‌كی راسته‌و خۆ ئۆرگانی بچوك په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ ئۆرگانی له‌ خۆی‌ گه‌وره‌تر و بڕیار و راسپارده‌كان له‌وێوه‌ وه‌رده‌گرێت و زۆرجاریش ئه‌و بڕیارانه‌ به‌ ته‌عمیم و نوسراو ئاراسته‌یان ده‌كرێت یان راسته‌وخۆ له‌ كۆبوه‌نه‌وه‌كاندا پێیان ده‌وترێت. له‌م شێوه‌یه‌دا مه‌ركه‌زیه‌ت به‌هێزه‌و كێشه‌كان له‌ سه‌نته‌ره‌وه‌ چاره‌سه‌ر ده‌كرێن. زۆربه‌ی‌ حزبه‌ سۆسیالیست و كۆمنیسته‌كان ئه‌م شێوازه‌ی‌ په‌یوه‌ندی له‌ نێوان ئۆرگانه‌كانیاندا په‌یڕه‌و ده‌كه‌ن.

یه‌كه‌م: جۆره‌كانی ناسه‌نترالیزم له‌ ئۆرگانه‌كانی حزبیه‌كاندا: چه‌ند جۆرێك له‌ نامه‌ركه‌زی هه‌یه‌، نامه‌ركه‌زی لۆكاڵی‌، نامه‌ركه‌زی ئایدۆلۆژی، نامه‌ركه‌زی كۆمه‌ڵایه‌تی‌، نامه‌ركه‌زی فیدراڵی‌.

1. ناسه‌نترالیزمی لۆكاڵی‌: به‌واتای‌ ده‌سه‌ڵاتی به‌ربڵاو بدرێت به‌ لقه‌كان و سه‌ربه‌خۆییه‌كی زۆری‌ پێبدرێت و سه‌نته‌ر ده‌سه‌ڵاتێكی‌ سنوردارو كه‌می به‌سه‌ریه‌وه‌ هه‌بێت. به‌م شێوه‌یه‌ ئۆرگانی حزب زیاتر سه‌رقاڵی‌ كێشه‌ ناوچه‌ییه‌كانی‌ خۆی‌ ده‌بێت و گیرۆده‌ نابێت به‌ كێشه‌ گشتیه‌كانه‌وه
2. ‌ ناسه‌نترالیزمی ئایدۆلۆژی: واته‌ مافی سه‌ربه‌خۆیی فكری بدرێت به‌و ره‌وته‌ ئایدۆلۆژیانه‌ی‌ كه‌ له‌ ناو حزبدا هه‌ن. ئه‌و مافانه‌ش بریتین له‌ خستنه‌رووی‌ بیروبۆچوون و بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ رۆژنامه‌و نامیلكه‌ی‌ تایبه‌ت به‌ خۆیان بێ ئه‌وه‌ی‌ له‌ ژێر چه‌تری‌ حزب كه‌ هه‌مولایه‌ك كۆ ده‌كاته‌وه‌، بچنه‌ده‌ره‌وه‌. ئه‌م شێوازه‌ بره‌و به‌ ئازادی بیروڕاو ململانێی‌ ئایدۆلۆژی‌ له‌ نێو ئه‌ندامه‌كانیدا ده‌دات و ئاسۆی‌ تێڕوانینی‌ سیاسیی حزبه‌كان به‌رفراوان ده‌كات
3. ناسه‌نترالیزمی كۆمه‌ڵایه‌تی‌: به‌و مانایه‌ دێت ئه‌و ئه‌ندامانه‌ی‌ حزب كه‌ سه‌ر به‌ تایفه‌ یان ئاین یان مه‌زهه‌ب و چین و توێژێكی‌ كۆمه‌ڵایه‌تین جۆرێك له‌سه‌ربه‌خۆییان هه‌بێت. ئه‌م شێوازه‌ی‌ نامه‌ركه‌زی زیاتر له‌ حزبه‌ موحافیزكاره‌كاندا په‌یڕه‌و ده‌كرێت. چونكه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئه‌وان باوه‌ڕیان به‌و شێوازه‌ی‌ دابه‌شبوونی‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ هه‌یه
4. ‌ ناسه‌نترالیزمی فیدراڵی‌: له‌ وڵاته‌ فیدراڵیه‌كاندا زیاتر ده‌رده‌كه‌وێت، به‌ شێوه‌یه‌ك حزبه‌كه‌ له‌ هه‌ر هه‌رێمێكدا رێكخستنێكی‌ سه‌ربه‌خۆی له‌ هه‌رێمه‌كانی‌ وڵاته‌كه‌دا هه‌یه‌.

دووه‌م: جۆره‌كانی سه‌نترالیزم له‌ ئۆرگانه‌كانی حزبیه‌كاندا:

  سه‌نترالیزم دوو جۆری‌ هه‌یه‌، سه‌نترالیزمی‌ ئۆتۆكراسی و سه‌نترالیزمی‌ دیموكراسی

1. سه‌نترالیزمی‌ ئۆتۆكراسی: واته‌ باڵاده‌ستی‌ و هه‌ژمونی‌ ته‌واوی‌ سه‌نته‌ر به‌سه‌ر ئۆرگانه‌كانی خواره‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك ئه‌و ئۆرگانانه‌ هیچ ده‌سه‌ڵاتێكیان نه‌مێنێت و به‌رده‌وام له‌ ژێر كۆنترۆڵ و چاودێری‌ سه‌روی‌ خۆیاندا ده‌بن
2. سه‌نترالیزمی دیموكراسی: به‌واتای‌ ده‌سه‌ڵات بۆ سه‌نته‌ره‌، به‌ڵام پاش وه‌رگرتنی‌ ئۆرگانه‌كانی خواره‌وه‌. واته‌ ئۆرگانی سه‌ره‌وه‌ له‌ نوێنه‌ری‌ ئۆرگانه‌كانی خواره‌وه‌ هه‌ڵده‌بژێرێت بۆ ئه‌وه‌ی‌ نوێنه‌رایه‌تیان بكات. ئه‌و نوێنه‌رانه‌ خواست و بۆچونی‌ خواره‌وه‌ به‌رزده‌كه‌نه‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌ و كاریان به‌ سه‌روی‌ خۆیانه‌وه‌ نییه‌. له‌ كاتی بڕیارداندا كه‌مینه‌ ملكه‌چی‌ زۆرینه‌ ده‌بێت.

ئه‌ركه‌كانی حزب

بنه‌مای‌ سه‌ره‌كی هه‌ڵسه‌نگاندنی حزبی سیاسی به‌ راده‌ی‌ جێبه‌جێكردنی ئه‌و ئه‌ركه‌ گشتیانه‌ی‌ كه‌ له‌ ئه‌ده‌بیاتی سیستمی سیاسیدا بۆ حزب ده‌ست نیشانكراوه‌، ده‌پێورێت. ئه‌و ئه‌ركانه‌ش پێنج دانه‌ن و پێویسته‌ هه‌م حزبی ده‌سه‌ڵاتدار جێبه‌جێی بكات و هه‌میش حزبی ئۆپۆزسیۆن. ئه‌ركه‌كانیش بریتین له‌ ته‌عبیئه‌ی‌ جه‌ماوه‌ری، پشتیوانی له‌ شه‌رعیه‌ت، به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ هۆشیاری سیاسیی، په‌ره‌پێدان، پته‌وكردنی هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانی. حزبه‌كان به‌ گوێره‌ی‌ ئه‌و ژینگه‌یه‌ی‌ كه‌ تێدان هه‌ڵده‌ستن به‌و ئه‌ركانه‌، له‌ رێگه‌ی‌ ئه‌و ئه‌ركانه‌وه‌ حزبه‌كان هه‌ڵده‌ستن به‌ ته‌عبیركردن له‌ كۆمه‌ڵێك به‌رژه‌وه‌ندی له‌ ناو كۆمه‌ڵگادا و له‌ ئه‌ده‌بیاتی سیاسیدا پێیان ده‌وترێت كۆكردنه‌وه‌ی‌ به‌رژه‌وه‌ندیه‌كان و ته‌عبیركردن لێیان.

. 1 ته‌عبیئه‌ی‌ جه‌ماوه‌ری :ته‌عبیه‌ی‌ جه‌ماوه‌ری‌ واته‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ پشتیوانی و لایه‌نگری‌ هاوڵاتیان بۆ سیستمی سیاسیی. ئه‌ركی ته‌عبیه‌ی حه‌ماوه‌ری‌ ئه‌ركێی یه‌ك لایه‌نه‌یه‌، واته‌ له‌ لایه‌ن سیستمی سیاسیه‌وه‌ بۆ هاوڵاتیان ئه‌نجام ده‌درێت نه‌ك به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، حزبه‌كان له‌و نێوه‌نده‌دا رۆڵی‌ وه‌سیت ده‌بینن. هه‌رچه‌نده‌ هه‌ندێك كه‌س ئه‌ركی ته‌عبیه‌ی‌ جه‌ماوه‌ری‌ ده‌به‌ستنه‌وه‌ به‌ جۆری‌ سیستمی حوكمڕانیه‌وه‌ و پێیان وایه‌ له‌ وڵاتی دیموكراسیدا شێوازی ته‌عبیه‌ی‌ جه‌ماوه‌ری‌ وه‌ك وڵاتی تۆتالیتاری‌ نیه‌ و زیاتر له‌ وڵاته‌ تۆتالیتاریه‌كاندا حزب رۆڵی‌ ته‌عبیه‌ی‌ جه‌ماوه‌ری‌ ده‌گێڕێت، به‌ڵام حه‌قیقه‌ت ئه‌وه‌یه‌ له‌ وڵاته‌ دیموكراسییه‌كاندیشدا حزب به‌و ئه‌ركه‌ هه‌ڵده‌ستن. له‌ سیستمی حومكڕانی وڵاتانی تازه‌ پێگه‌یشتودا كه‌ ده‌یانه‌وێت په‌ره‌پێدانی ئابوری‌ و سیاسیی و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ئه‌نجام بده‌ن، حزبه‌ سیاسیه‌كان رۆڵێكی‌ چالاك ده‌بینن له‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ پشتگیری‌ بۆ سیاسه‌ته‌ ناوخۆیی و ده‌ره‌كیه‌كانیان. له‌و وڵاتانه‌ش كه‌ سیستمی چه‌ند حزبی په‌یڕه‌و ده‌كه‌ن، شێوازی ئه‌ركی ته‌عبیه‌ی جه‌ماوه‌ری‌ له‌ لایه‌ن حزبه‌كانه‌وه‌ جیاوازه‌، ته‌نانه‌ت له‌ سیستمه‌ تۆتالیتاریه‌كانیشدا به‌ پێی‌ قۆناغ ئه‌ركی‌ ته‌عبیه‌ی‌ جه‌ماوه‌ری‌ ده‌گۆڕێت و ده‌كه‌وێته‌ ژێر كاریگه‌ری‌ ژینگه‌ی‌ ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌. به‌ هۆی‌ گۆڕانی به‌رده‌وامی ئایدۆلۆژیاو بۆچونه‌كانه‌وه‌، سیستمه‌ سیاسیه‌كان هه‌رده‌م هه‌وڵی‌ نوێكردنه‌وه‌ی‌ سیاسه‌ته‌كانیان ده‌ده‌ن. ئه‌و گۆڕانه‌ هۆكاره‌كه‌ی‌ هه‌رچیه‌ك بێت، كۆمه‌ڵێك پره‌نسیپ و به‌ها له‌ گه‌ڵ خۆیدا دێنێت، حزبه‌كان ده‌یانه‌وێت له‌ رێگه‌ی‌ دیالۆگی كراوه‌ له‌ نێوان حكومه‌ت و هاوڵاتیاندا ئه‌و پره‌نسیپانه‌ پته‌وتر بكه‌ن.

1. پێدانی شه‌رعیه‌ت :  شه‌رعیه‌ت واته‌ راده‌ی‌ په‌سه‌ندكردنی‌ سیستمی سیاسیی له‌ لایه‌ن زۆرینه‌ی‌ خه‌ڵكه‌وه‌ و ملكه‌چ بونی ئاره‌زومه‌ندانه‌یان بۆ ئه‌و سیستمه‌ كه‌ ئامانجه‌كانی هه‌موانی تێدا كۆبوه‌ته‌وه‌و دێته‌دی. ده‌سكه‌وت و چالاكی و ئاین و كاریزما و نه‌ریت و ئایدۆلۆژیا، به‌ سه‌رچاوه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی به‌خشینی‌ شه‌رعیه‌ت به‌ سیستمه‌ سیاسییه‌جیاجیاكان دێنه‌ژماردن. به‌ڵام له‌م سه‌رده‌مه‌دا دیموكراسیی به‌ به‌هێزترین سه‌رچاوه‌ی‌ به‌خشینی‌ شه‌رعیه‌ت به‌ سیستمه‌ سیاسیه‌كان داده‌نرێت. چه‌ندین رێگه‌ هه‌یه‌ بۆ پته‌وكردنی‌ شه‌رعیه‌ت له‌ سیستمی وڵاتێكدا. حزبه‌كان و هه‌ندێك داموده‌زگای‌ دیكه‌ له‌وبواره‌دا رۆڵی‌ سه‌ره‌كی ده‌گێڕن. حزبه‌ سیاسیه‌كان جیاوازیه‌كه‌یان له‌وه‌دایه‌، نه‌ك هه‌ر پشتیوانی له‌ شه‌رعیه‌ت ده‌كه‌ن، به‌ڵكو له‌ سیستمه‌ تۆتالیتاریه‌كاندا حزبه‌كان هه‌وڵ ده‌ده‌ن ئایدۆلۆژیه‌كانیان بكه‌ن به‌ سه‌رچاوه‌ی‌ شه‌رعیه‌ت به‌خشین به‌ سیستمی‌ سیاسیی. بۆ بونی‌ په‌یوه‌ندی نێوان حزب و شه‌رعیه‌تی‌ دیموكراسیی، پێویست ده‌كات ئۆرگانه‌كانی حزب خۆیان له‌ رێگه‌ی‌ هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ دروست بوبێتن. حزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان سه‌رچاوه‌ی‌ شه‌رعیه‌تی‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یان له‌ ئاڵوگۆڕی پله‌وپایه‌كانی ناوخۆیان به‌ هه‌ڵبژاردن وه‌رده‌گرن، زۆرجاریش ئه‌و ئاڵوگۆڕانه‌ پێش هه‌ڵبژاردنه‌كانی په‌رله‌مان له‌ رێگه‌ی‌ كۆنگره‌ی حزبه‌وه‌ ده‌كرێت. به‌ڵام هه‌موو حزبه‌كان ئه‌وه‌ ناكه‌ن

2. . به‌شداری پێكردنی سیاسیی: مه‌به‌ست له‌ به‌شداریپێكردنی سیاسیی ئه‌وه‌یه‌ رۆڵی‌ سیاسیی بدرێت به‌ تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگا. به‌شداری پێكردنی سیاسیی به‌ پێی‌ سیستمه‌ سیاسیه‌كان ده‌گۆڕێت، بۆ نمونه‌ له‌ سیستمه‌ ته‌قلیدی و ئۆتۆكراتیه‌كاندا به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی‌ پشت به‌ پێوه‌ری‌ مه‌حسوبیه‌ت و خزم خزمێنه‌و وه‌راسه‌ت ...ده‌به‌ستێ. به‌ڵام له‌ سیستمی فره‌ییدا، له‌ رێگه‌ی‌ هه‌ڵبژاردن و شاره‌زایی و توانای‌ كه‌سه‌كانه‌وه‌ ئه‌و رۆڵانه‌ به‌ سه‌ر كه‌سه‌كان ده‌سپێرێت.

. 3  په‌ره‌پێدان :ئه‌م ئه‌ركه‌یان خۆی‌ له‌ زیندوكردنه‌وه‌ی‌ ژیانی سیاسیی له‌ ناو كۆمه‌ڵگادا ده‌بینێته‌وه‌، له‌و رێگه‌شه‌وه‌ پرۆسه‌ی‌ دیموكراسیی گه‌شه‌ده‌كات و به‌ره‌و ئاراسته‌ی‌ ریفۆرمی سیاسیی و گواستنه‌وه‌ له‌ سیستمێكی‌ داخراو بۆ سیستمێكی‌ دیموكراسیی هه‌نگاو هه‌ڵده‌نێت. زۆربه‌ی‌ ئه‌ده‌بیاتی تایبه‌ت به‌ حزبه‌ سیاسییه‌كان باس له‌ رۆڵی‌ چالاكانه‌ی‌ حزبه‌كان ده‌كه‌ن له‌ پرۆسه‌ی‌ ئاڵوگۆڕی ئاشتیانه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتدا له‌ كاتی هه‌ڵبژاردنه‌كاندا. هه‌روه‌ها باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ چۆن حزبه‌ سیاسیه‌كان رۆڵیان هه‌یه‌ له‌ بژانه‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵی‌ مه‌ده‌نی و كۆمه‌ڵێك رێكخراو و سه‌ندیكای پیشه‌یی و ته‌نانه‌ت راسته‌وخۆ چاره‌سه‌ری كێشه‌ی‌ هاوڵاتیانیش ده‌كه‌ن. ئه‌وه‌ جگه‌ له‌ رۆڵی‌ كاریگه‌ری‌ حزبه‌كان له‌ ناوپه‌رله‌ماندا، به‌ تایبه‌تی له‌ پرۆسه‌ی‌ یاسادانان و چاودێریكردندا.

. 4 پته‌وكردنی هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانی: ئه‌م ئه‌ركه‌یان له‌ وڵاته‌ تازه‌ پێگه‌یشتوه‌كاندا كه‌ كێشه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی و ئاینی‌ .. تێدایه‌ و مێژویه‌ك له‌ پێشێلكردنی مافی مرۆڤی تێدایه‌، رۆڵێكی‌ گرنگ و تایبه‌ت ده‌گێڕێت.

. 5  كاری راگه‌یاندن: ئاگاداركردنه‌وه‌ی‌ هاوڵاتیان به‌ بڕیار و "مه‌رامه‌كانی" ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی له‌ رێگه‌ی‌ده‌زگاكانی راگه‌یاندنی‌ خۆیه‌وه‌. ئه‌و پرۆسه‌یه‌ ده‌كرێت به‌ دوو شێوه‌ی‌ جیاواز بخرێته‌ روو. یه‌كه‌میان به‌ مه‌به‌ستی‌ قه‌ناعه‌ت پێهێنان و به‌شداریكردنی لایه‌نگرو ئه‌ندامان و هاوڵاتیان له‌و بڕیاره‌ی‌ كه‌ له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی‌ سیاسیه‌وه‌ ده‌رده‌كرێت. دووه‌میان له‌ حزبه‌ تۆتالیتاریه‌كاندا به‌ بێچه‌وانه‌وه‌ بڕیاره‌كان به‌ كۆی‌ ده‌نگ په‌سه‌ند ده‌كرێن و پاشان ده‌خرێنه‌ به‌رده‌ست هاوڵاتیان، راگه‌یاندنی ئه‌و جۆره‌ حزبانه‌ پاش بڕیاردانه‌كه‌ ده‌ست ده‌كه‌ن به‌ ستایش و حه‌مدوسه‌ناكردنی.

 به‌شی یه‌که‌م

  مه‌جید ساڵح

 پێشه‌كی

 له‌ مێژووی‌ كوردستاندا حزبی سیاسیی هه‌میشه‌ رۆڵی‌ به‌رگیری كردنی بینیوه‌ له‌ قه‌واره‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی و سه‌ره‌ڕای به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ دروشمی‌ دیموكراسیی، به‌ڵام میكانیزمی كاركردنی زیاتر له‌ حزبه‌ كۆمنیسته‌كانی سه‌ربه‌بلۆكی رۆژهه‌ڵات نزیك بوه‌. دوای‌ راپه‌ڕینی‌ 1991 هه‌لێكی‌ زێڕین له‌به‌رده‌م حزبه‌ كوردیه‌كانی باشوری‌ كوردستان كرایه‌وه‌ بۆ ده‌رباز بوون له‌و میراتیه‌ی‌ كه‌ به‌ درێژایی ته‌مه‌نیان بۆیان مابوه‌وه‌، به‌ڵام هه‌ڵگیرسانی شه‌ڕی‌ ناوخۆ پرۆسه‌ی‌ دیموكراسی له‌ كوردستانی باشور په‌ك خست و حزبه‌ كوردیه‌كانی گه‌ڕانده‌وه‌ بۆ چوارچێوه‌ی‌ یه‌كه‌م. روخانی رژێمی‌ به‌عس له‌ 9/4/2003 دیسانه‌وه‌ ده‌روازه‌ی‌ فڕێدانی كارژی‌ ستایلی حزبایه‌تی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ له‌به‌رده‌م حزبه‌كانی كوردستاندا كرده‌وه‌، ئه‌و ده‌روازه‌یه‌ به‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی په‌رله‌مانیه‌كانی عێراق و كوردستان له‌ ساڵی‌ 2005 زیاتر كرایه‌وه‌. به‌ڵام به‌ بیانوی هه‌ڕه‌شه‌ی‌ ده‌ره‌كی و پاراستنی‌ ده‌سكه‌وته‌كان، حزبه‌ كوردیه‌كان له‌ رێگه‌ی‌ په‌یمانی ستراتیژی‌ و هاوپه‌یمانی به‌ستنه‌وه‌، جارێكی‌ دیكه‌ خۆیان له‌ بازنه‌ی‌ سیستمی حزبایه‌تی‌ رۆژهه‌ڵاتیدا هێشته‌وه‌. رووداوه‌كانی پێش وپاش هه‌ڵبژاردنی 25/7/2009 ئه‌و راسته‌یه‌یان زیاتر چه‌سپاند كه‌ حزبه‌ ته‌قلیدیه‌ كوردییه‌كان ئاماده‌ نین له‌ جوغزی حزبایه‌تی‌ ستالینی ده‌ربچن. به‌ڵام ده‌رئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌م جاره‌، به‌ تایبه‌ت له‌ سلیمانی ئه‌وه‌یان ده‌رخست كه‌ خه‌ڵك ئه‌و شێوازه‌ كۆنه‌ی‌ حزبایه‌تیان پێ هه‌زم ناكرێت كه‌ ئه‌ندامبوون تێیاندا یه‌كسانه‌ به‌ كۆیله‌یه‌ێتی‌. وه‌ك ده‌زانین حزبه‌ سیاسییه‌كان رۆڵی‌ گرنگ وچالاك ده‌بینن له‌ دروستكردنی سیستمی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و ئابوری‌ و سیاسیی هه‌ر وڵاتێكدا. ئه‌و گۆڕانه‌ دیموكراتیه‌ی‌ كه‌ كوردستان به‌ خۆیه‌وه‌ ده‌یبینێ، پێویستی‌ به‌وه‌ هه‌یه‌ حزبی‌ كوردی به‌ نه‌فه‌س و ستایلی‌ نوێ و مۆدێرنه‌وه‌ له‌ كایه‌ی‌ سیاسیی هه‌رێمه‌كه‌دا تێهه‌ڵچێته‌وه‌. له‌و روانگه‌وه‌ به‌ باشم زانی له‌م باسه‌دا قسه‌ له‌سه‌ر چه‌مكی‌ حزبی سیاسیی و چۆنێتی‌ سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌و ئه‌رك و رۆڵه‌ی‌ كه‌ حزبی سیاسیی له‌ ژیانی سیاسیی و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ هه‌ر نه‌ته‌وه‌و وڵاتێكدا ده‌یبنێ بكه‌م. سه‌ره‌تا با بزانین حزب چییه‌؟

 حزب چییه‌؟

 له‌م سه‌رده‌مه‌دا ئه‌و گه‌لانه‌ی‌ كه‌ باوه‌ڕیان به‌ دیموكراسیه‌ت هه‌یه‌، له‌ رێگه‌ی‌ حزبه‌ سیاسیه‌كانه‌وه‌ كار ده‌كه‌ن بۆ پاراستنی‌ ماف و ئازادیه‌كانی تاك. حزبه‌ سیاسیه‌كان ئه‌و رێكخراوانه‌ن كه‌ له‌ رێگه‌ی‌ دیاریكردنی‌ كاندید بۆ پله‌و پایه‌ حكومیه‌كان له‌ كاتی هه‌ڵبژاردنه‌كاندا، جه‌ماوه‌ر و حكومه‌ت پێكه‌وه‌ ده‌به‌ستنه‌وه‌. خه‌ڵك له‌ رێگه‌ی‌ به‌شداریكردن له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا ده‌نگ بۆ سه‌ركرده‌و پله‌وپایه‌كانی دیكه‌ی‌ حكومه‌ت ده‌ده‌ن. حزبی سیاسی وه‌ك زۆر چه‌مكی‌ دیكه‌ی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ پێناسه‌ی‌ زۆری بۆ كراوه‌، به‌ڵام به‌ هۆی‌ جیاوازی ئایدۆلۆژی‌ وبۆچوونی‌ لێكۆڵه‌ران، كارێكی‌ ئاسته‌مه‌ بتوانرێت پێناسه‌یه‌كی ورد و گشتگیر بۆ حزب ودیارده‌ی‌ حزبایه‌تی‌ بدۆزرێته‌وه‌. بۆ گه‌ڕان به‌ دوای‌ پێناسه‌ی‌ دیارده‌ی‌ حزب و حزبایه‌تی‌، پێویسته‌ له‌ پێشدا ئه‌و دوو ئاراسته‌یه‌ی‌ كه‌ پێناسه‌كانیان پێكراوه‌ له‌ یه‌ك جیا كه‌ینه‌وه‌.

ئاراسته‌ی‌ یه‌كه‌م: فكری ماركسی پێی وایه‌ هه‌موو حزبێكی‌ سیاسیی ته‌عبیر له‌ چێنێكی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ده‌كات، واته‌ هه‌موو حزبه‌ سیاسیه‌كان له‌ بنه‌ڕتدا بۆ دیفاع كردن له‌ به‌رژه‌وه‌ندی چێنێكی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ دامه‌زراون. ئه‌م ئاراسته‌یه‌ به‌ ئاشكرا ئه‌و حزبانه‌ی‌ كه‌ نوێنه‌رایه‌تی‌ چینێك ناكه‌ن له‌ پانتایی حزبایه‌تی‌ ده‌كاته‌ ده‌ره‌وه‌. ئاراسته‌ی‌ دووه‌م: ئه‌ده‌بیاتی سیاسیی برژوازی پێی‌ وایه‌ پره‌نسیپ و باوه‌ڕ و راده‌ی‌ پابه‌ندبوون پێوه‌یان، مه‌رجی سه‌ره‌كین بۆ بونی‌ حزبی سیاسی. هارولد لاسویل (1902-1976) دامه‌زرێنه‌ری‌ زانستی‌ په‌یوه‌ندی و راگه‌یاندن، له‌ پێناسه‌یه‌كی‌ زۆر ساده‌دا ده‌ڵێت "حزب رێكخراوێكه‌ به‌ ناوی خۆیه‌وه‌ له‌ كاتی هه‌ڵبژاردنه‌كاندا كاندیده‌كانی خۆی‌ دیاری‌ ده‌كات". حزبی سیاسی بریتیه‌ له‌ رێكخراوێكی هه‌میشه‌یی له‌ سه‌ر ئاستی‌ نیشتمانی و لۆكاڵی‌ كارده‌كات بۆ به‌ده‌ست هێنانی پشتیوانی‌ خه‌ڵك، له‌ پێناوی‌ گرتنه‌ده‌ست و موماره‌سه‌كردنی ده‌سه‌ڵات بۆ جێبه‌جێكردنی سیاسه‌تێكی‌ دیاریكراو" له‌و پێناسه‌یه‌دا بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت دروستكردنی حزب چوار مه‌رجی‌ سه‌ره‌كی هه‌یه‌ كه‌ بریتین له‌ "رێكخستنێكی‌ هه‌میشه‌یی، رێكخستن له‌سه‌ر ئاستی‌ نیشتمانی و لۆكاڵی‌، ئاره‌زووی‌ گرتنه‌ده‌ستی‌ ده‌سه‌ڵات و كاركردن بۆ به‌ده‌ست هێنانی پشتگیری‌ جه‌ماوه‌ری

‌" 1. رێكخستنێكی‌ هه‌میشه‌یی: مه‌رجێكی‌ جیاكه‌ره‌وه‌ی‌ سه‌ره‌كی حزب له‌ كۆمه‌ڵه‌و گروپ و تاقمی كاتی ئه‌وه‌یه‌ حزب بۆ ماوه‌یه‌كی درێژخایه‌ن داده‌مه‌زرێت و بۆیه‌ له‌ په‌یڕه‌و پرۆگرامه‌كه‌یدا به‌رنامه‌ی‌ ستراتیژی‌ و تاكتیكی‌ هه‌یه

‌. 2. رێكخستن له‌سه‌ر ئاستی‌ نیشتمانی و لۆكاڵی‌: ئه‌م پێوه‌ره‌ حزب له‌ فراكسیۆنی په‌رله‌مانی جیاده‌كاته‌وه‌. فراكسیۆنی په‌رله‌مانی ته‌نها له‌سه‌ر ئاستی‌ نیشتمانیدا كارده‌كات، به‌ڵام حزبی سیاسیی له‌سه‌ر ئاستی‌ نیشتمان و ناوچه‌جیاجیاكاندا رێكخستن و لایه‌نگری‌ هه‌یه‌ .

. 3. ئاره‌زووی‌ گرتنه‌ده‌ستی‌ ده‌سه‌ڵات: گرنگترین جیاكه‌ره‌وه‌ی‌ حزب له‌ گروپه‌كانی گوشار ئاره‌زووی‌ گرتنه‌ده‌ستی‌ ده‌سه‌ڵات و موماره‌سه‌كردنیه‌تی‌، هه‌ربۆیه‌ حزبه‌ سیاسیه‌كان هه‌وڵی‌ ئه‌وه‌ده‌ده‌ن زۆرترین كورسی په‌رله‌مان به‌ده‌ست بهێنن بۆ ئه‌وه‌ی‌ حكومه‌ت پێك بهێنن. به‌ڵام گروپه‌كانی گوشار به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌یانه‌وێت گوشاری‌ زۆر بخه‌نه‌ سه‌ر حكومه‌ت بۆ ئه‌وه‌ی‌ زۆرترین ده‌سكه‌وتی‌ لێوه‌رگرن. به‌ كورتیه‌كه‌ی‌ حزب كار بۆ گرتنه‌ده‌ستی‌ ده‌سه‌ڵات ده‌كات، كه‌چی‌ گروپه‌كانی گوشار له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ كار بۆ گوشارخستنه‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات ده‌كه‌ن.

 4. كاركردن بۆ به‌ده‌ست هێنانی پشتگیری‌ جه‌ماوه‌ری‌: له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا حزبه‌ سیاسیه‌كان هه‌وڵی‌ زۆر ده‌ده‌ن بۆئه‌وه‌ی‌ زۆرترین پشتیوانی خه‌ڵك به‌ده‌ست بهێنن. ئه‌وه‌ش جیاكه‌ره‌وه‌یه‌كی‌ تری‌ حزبه‌ له‌ یانه‌ و مونته‌داكان. له‌م سه‌رده‌مه‌دا حزبه‌كان به‌ میكانیزمێكی‌ په‌ره‌پێدانی سیاسیی له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێن. وه‌ك چۆن سیاسه‌تی‌ پیشه‌سازی نیشانه‌یه‌ بۆ په‌ره‌پێدانی ئابوری‌، حزبه‌ سیاسیه‌كان و سیستمی حزبایه‌تی‌ نیشانه‌ن بۆ راده‌ی‌ پێشكه‌وتن و په‌ره‌پێدانی سیستمی سیاسیی. سه‌ره‌ڕای‌ پێشكه‌وتنی‌ داموده‌زگاكانی كۆمه‌ڵی‌ مه‌ده‌نی، حزبه‌ سیاسیه‌كان توانیویانه‌ پارێزگاری‌ له‌ گرنگی‌ خۆیان بكه‌ن، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و داموده‌زگایانه‌ له‌ رێگه‌ی‌ هاوپه‌یمانی ئه‌نته‌رناسیونالیه‌وه‌ توانیویانه‌ پێگه‌یه‌كی‌ گرنگ بۆ خۆیان وه‌ده‌ست بهێنن، به‌ڵام تاوه‌كو ئێستا نه‌یانتوانیوه‌ جیگه‌ی‌ حزبه‌ سیاسیه‌كان له‌ پرۆسه‌ی‌ ئاڵوگۆڕی‌ ئاشتیانه‌ی‌ ده‌سه‌ڵات بگرنه‌وه‌.

سه‌رهه‌ڵدانی حزبه‌ سیاسیه‌كان

زانای‌ به‌ناوبانگی زانستی‌ سیاسیی "سامۆئیل هانتگتۆن" چوار مه‌رجی بۆ حزبی سیاسیی داناوه‌ "خۆگونجاندن، سه‌ربه‌خۆیی، یه‌كڕیزی، و به‌ربڵاوی‌ له‌ رێكخستندا". به‌ڵام سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ش ئه‌و حزبه‌ سیاسیانه‌ی‌ كه‌ ئه‌م مه‌رجانه‌یان به‌سه‌ردا جێبه‌جێ ده‌بێت، له‌ پڕێكدا سه‌ریان هه‌ڵنه‌داوه‌. به‌ڵكو به‌ شێوه‌ی‌ جیاجیاو هۆكاری‌ جیاواز دروست بوون، لێره‌دا پێنج له‌ گرنگترین هۆكاره‌كان ده‌خه‌ینه‌روو

1. ئه‌و حزبانه‌ی‌ له‌ناو په‌رله‌مانه‌كانه‌وه‌ سه‌ریان هه‌ڵدا: كاتێك په‌رله‌مان دروست ده‌بێت، فراكسیۆنی نوێنه‌رایه‌تی‌ دروست ده‌بێت، ئه‌و فراكسیۆنانه‌ هه‌ر لایه‌كیان به‌رگری‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی گروپێكی‌ دیاریكراو ده‌كه‌ن و له‌ نێوان خۆیاندا ململانێ دروست ده‌بێت وئه‌وه‌ش سه‌ره‌تایه‌كی نوێیه‌ بۆ سه‌رهه‌ڵدانی ئایدۆلۆژیای‌ جیاواز. بۆ یه‌كه‌م جار له‌ نێوان ده‌سته‌ی‌ دامه‌زرێنه‌ری‌ فه‌ره‌نسا له‌ ساڵی‌ 1789 ناكۆكی دروست ده‌بێت و ئه‌و ناكۆكیه‌ ده‌بێته‌ سه‌ره‌تای‌ پێكهێنانی حزبی سیاسیی له‌و وڵاته‌دا. له‌ بریتانیاش هه‌ڵبژاردنی‌ كاندیدی‌ په‌رله‌مان پێویستی‌ به‌وه‌ هه‌بوو ده‌سته‌یه‌ك ئه‌و كاندیانه‌ دیاری بكات، ئه‌و ده‌سته‌یه‌ ورده‌ورده‌ به‌ره‌و پێكهێنانی حزب چوون. به‌ڵام له‌ ولایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مریكا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ هه‌ندێك پله‌و پایه‌ پێویستی‌ به‌ هه‌ڵبژاردن هه‌بوو، لیژنه‌كانی هه‌ڵبژاردنیش رۆڵی‌ سه‌ره‌كیان گێرا له‌ دروست بوونی‌ هه‌ردوو حزبه‌ گه‌وره‌كه‌ی‌ ئه‌و وڵاته‌. به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی‌ له‌ فراكسیۆنه‌كانی ناو په‌رله‌مان تۆی‌ سه‌رهه‌ڵدانی‌ حزبه‌ سیاسیه‌كان بوون، له‌ ئه‌نجامی هاوكاری‌ ئه‌و په‌رله‌مانتارانه‌ی‌ كه‌ له‌ رووی‌ بیركردنه‌وه‌ ئایدۆلۆژیاو به‌رژه‌وه‌ندیه‌وه‌ لێك نزیك بوون، گه‌یشتنه‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ی‌ كه‌ ده‌بێت كاری‌ هاوبه‌ش بكه‌ن. ئه‌و هه‌ست كردنه‌ به‌ره‌و پته‌وبوون چوو كاتێك رۆڵی‌ په‌رله‌مانه‌كان له‌ سیستمی سیاسیدا زیاتر په‌ره‌ی‌ سه‌ند. چالاكی و پێكه‌وه‌ كاركردنی‌ ئه‌و فراكسیۆنانه‌ گه‌یشته‌ راده‌ی‌ ئه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ په‌رله‌مان كار بكه‌ن بۆ كاركردنه‌ سه‌ر رای گشتی‌، ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌ حزبه‌كانی ئۆروپادا زیاتر دره‌كه‌وت.

 2.  ئه‌و حزبانه‌ی‌ كه‌ له‌ناو سه‌ندیكاو كه‌نیسه‌ و گروپه‌ ئاینیه‌ نهێنیه‌كانه‌وه‌ ده‌ركه‌وتن: كۆمه‌ڵێك حزب هه‌یه‌ له‌ ئه‌نجامی پشتگیری‌ كردن له‌ لایه‌ن دامه‌زراوه‌كانی وه‌ك سه‌ندیكا پیشه‌ییه‌كان، كلێسا و گروپه‌ نهێنیه‌ ئاینیه‌كان دروست بوون. باشترین نمونه‌ بۆ ئه‌م جۆره‌ حزبانه‌ حزبی كرێكارانی بریتانیایه‌، ئه‌م حزبه‌ له‌ كۆنگره‌ی‌ هه‌ڵبژاردنی كرێكاران له‌ ساڵی‌ 1899 دامه‌زرا. ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ توندوتۆڵه‌ی‌ سه‌ندیكای‌ كرێكارانی بریتانیاو حزبی كرێكارانی بریتانیا تاوه‌كو ئێستاش به‌رده‌وامه‌. لێره‌دا دوو جۆر حزبی سۆسیالیستیمان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت، ئه‌و حزبانه‌ی‌ كه‌ بنه‌ڕه‌تی دامه‌زراندنیان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ندیكاكان كه‌ به‌ حزبی سۆسیالیستی‌ راسته‌قینه‌ ده‌ژمێرێن، له‌ گه‌ڵ ئه‌و حزبه‌ سۆسیالیستانه‌ی‌ كه‌ له‌ لایه‌ن كه‌سانی رۆشنبیری‌ ناو په‌رله‌مانه‌كانه‌وه‌ دامه‌زراوون و به‌ حزبی سۆسیالیستی‌ تیۆری‌ ناوده‌برێن و كه‌متر واقعین له‌ جۆری‌ یه‌كه‌می حزبی‌ سۆسیالیستی‌. هه‌روه‌ها كلێساو گروپه‌ ئاینیه‌كانیش رۆڵی‌ گرنگ له‌ سه‌رهه‌ڵدانی حزبه‌ سیاسیه‌كانی ئۆروپادا ده‌بینن، پێش ساڵی‌ 1914 كلێسای‌ كاتۆلیكه‌كان رۆڵی هه‌بوو له‌ دروست بوونی‌ حزبه‌ دیموكرات مه‌سیحیه‌ هاوچه‌رخه‌كان. له‌ به‌لژیك كلێسا رۆڵی‌ هه‌بوو له‌ دروست بوونی‌ حزبی موحافیزكاری‌ كاتۆلیك. هه‌روه‌ها حزبی دیموكرات مه‌سیحی ئیتالیا و حزبی دیموكرات مه‌سیحی ئه‌ڵمانی، كلێسا رۆڵی‌ هه‌بوه‌ له‌ دروست بوونیاندا. هه‌ندێك حزبیش هه‌ن دامه‌زراندنه‌كه‌یان به‌ نهێنی‌ بووه‌ و له‌ رووی‌ یاساییه‌وه‌ قه‌ده‌غه‌بوون. ئه‌و حزبانه‌ی‌ كه‌ له‌سه‌رده‌می داگیركاریدا له‌ كاتی جه‌نگی دووه‌می جیهانی دروست بوون و به‌ نهێنی‌ به‌گرییان كردوه‌، پاش كۆتایی هاتنی‌ داگیركاری‌ بونه‌ته‌ حزبی ئاشكراو رێگه‌پێدراو. نمونه‌ی‌ ئه‌و حزبانه‌ش ده‌كرێت باس له‌ حزبی دیموكرات مه‌سیحی ئیتالی بكرێت، حزبی كۆمنیستی‌ سۆفیاتیش پێش ساڵی‌ 1917 له‌ روسیا قه‌ده‌غه‌ بوو، پاش شۆڕش بو به‌ حزبی ده‌سه‌ڵات. به‌م پێیه‌، سه‌ره‌تای ده‌ركه‌وتنی‌ حزبی سیاسیی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نزیكه‌ی‌ دوو سه‌ده‌ پێش ئێستا، به‌ڵام پێشكه‌وتن و كاریگه‌ریكه‌ی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌یه‌ك پێش ئێستا. هه‌روه‌ها ده‌ركه‌وت هۆكار و مه‌به‌ستی‌ دامه‌زراندنی حزبه‌ سیاسییه‌كان جیاوازیان هه‌یه‌. به‌ڵام به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی‌ حزبه‌ سیاسیه‌كان گرنگترین میكانیزمی‌ به‌شداریكردنی سیاسیین، له‌ هه‌مانكاتدا پێچه‌وانه‌ی‌ بۆچونه‌كانی كه‌سێكی‌ وه‌ك جۆرج واشنتۆن دامه‌زرێنه‌ری‌ ولایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مریكا كه‌ له‌سه‌ره‌تای ده‌ركه‌وتنی حزبه‌ سیاسیه‌كاندا پێی وابوو، حزبه‌كان هۆكاری‌ دوبه‌ره‌كی و ناكۆكی و گه‌نده‌ڵی‌ سیاسیی و سوری‌ به‌رله‌شكری‌ داگیركاران و سه‌رچاوه‌ی‌ گه‌نده‌ڵی‌ ئیدارین، ده‌ركه‌وت حزبه‌ سیاسیه‌كان، كرنگترین كه‌ره‌سته‌ی‌ په‌ره‌پێدانی سیاسیین له‌ كۆمه‌ڵگاكاندا.

له‌ خولی پێشوی په‌رله‌مانی كوردستاندا كه‌ دوو حزبه‌كه‌و حزبه‌ داروده‌سته‌كانیان تێدا باڵا ده‌ست بوون، هه‌موو جارێك له‌ میدیاكانی حزبه‌وه‌ ده‌مانبیست فڵان یاسا له‌ په‌رله‌مانی كوردستاندا به‌ تێكڕای‌ ده‌نگی‌ په‌رله‌نتاران په‌سه‌ندكرا. ته‌نانه‌ت له‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی حه‌ساسی وه‌ك ده‌ستوری‌ هه‌رێم كه‌ نه‌ك هه‌ر په‌یوه‌ندی به‌ ئه‌مڕۆی‌ خه‌ڵكی‌ كوردستانه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ڵكو كه‌موكوڕیه‌كانی یه‌خه‌ی‌ نه‌وه‌كانی داهاتویش ده‌گرێت، له‌ كۆی‌ 97 ئه‌ندامی ئاماده‌بووی‌ ئه‌و دانیشتنه‌ی‌ په‌رله‌مانی كوردستان 96 كه‌سیان ده‌نگی "به‌ڵێ"یان بۆدا و ته‌نها یه‌ك په‌رله‌مانتار "دكتۆر نوری تاڵه‌بانی"ده‌نگی "نه‌خێر"ی‌ بۆدا. واته‌ ده‌كرێت بڵێن خوله‌كانی پێشوی په‌رله‌مانی كوردستان گه‌ر وێنه‌یه‌كی تبقل ئه‌سڵ نه‌بن له‌و "مجلس شعب" و "مجلس ئومه‌"و "مجلس نواب"انه‌ی‌ وڵاتانی عه‌ره‌بی وڵاته‌ خۆسه‌پێنه‌كانی‌ جیهانی سێیه‌م، ئه‌وا جیاوازیه‌كی ئه‌وتوی له‌ گه‌ڵیاندا نه‌بوو.
كاتێك خولی نوێی په‌رله‌مانمان بینی‌ دڵمان خۆش بوو، چونكه‌ له‌ پاڵ فراكسیۆنه‌كانی بزوتنه‌وه‌ی‌ گۆڕان و یه‌كگرتوو و كۆمه‌ڵ، له‌ په‌رله‌مانی كوردستاندا چه‌ندین كه‌سی‌ ناوداری‌ سه‌ربه‌خۆ و كۆمه‌ڵێك گه‌نج كه‌ پێشتر به‌ نوسین و قسه‌كانیان هیچیان بۆ كه‌سی دیكه‌ نه‌هێشتبووه‌وه‌ ده‌بینران. پێمان وابوو په‌رله‌مانی ئه‌مجاره‌ ده‌بێته‌ نمونه‌یه‌ك بۆ په‌رله‌مانه‌كانی ناوچه‌كه‌. به‌ڵام موخابن زۆری‌ پێنه‌چوو، عه‌ره‌ب وته‌نی "عادت الحلیمه‌ الی‌ عادته‌ القدیمه‌"، به‌ڵام به‌ یه‌ك جیاوازی، ئه‌مجاره‌یان له‌ جیاتی "به‌ تێكڕای‌ ده‌نگ په‌سه‌ند كرا" ده‌سته‌واژه‌ی‌ "به‌ زۆرینه‌ی‌ ده‌نگ په‌سه‌ند كرا" به‌كار هات.
واته‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ كه‌ ئێمه‌ پێمان وابوو بێ لایه‌نن واده‌رنه‌چوون، ئه‌و گه‌نجانه‌شی كه‌ به‌ نوسین و قسه‌كانیان رۆژنامه‌كانیان ده‌ڕازانده‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ گه‌یشتونه‌ته‌ نانی خۆیان قڕوقپیان لێ كردوه‌و نابێت هیوایان له‌سه‌ر هه‌ڵبه‌ستین. ئه‌ی‌ كه‌واته‌ چیمان كرد؟ ئه‌و هه‌موو هه‌ڵاو هات و هاواره‌مان بۆ چی بوو؟ ئۆپۆزسیۆن له‌ په‌رله‌ماندا به‌ تێكڕای‌ ده‌نگ ناڕازی بێت له‌سه‌ر بودجه‌یه‌كی "شڵدم بڵدم"*، ده‌سه‌ڵات به‌ تێكڕای‌ ده‌نگ رازی بێت له‌سه‌ری‌! مادام نه‌تیجه‌ به‌ زیانی خه‌ڵك و له‌به‌رژه‌وه‌ندی حزبه‌ ده‌سه‌لاتداره‌كان ده‌شكێته‌وه‌ كه‌واته‌ ئه‌م خوله‌ی‌ په‌رله‌مان جیاوازی چییه‌ له‌ گه‌ڵ خوله‌كانی دیكه‌دا؟! بێ گومان هیچ. ئه‌ی‌ ده‌بێت چی‌ بكه‌ین؟! ته‌سلیمی ئه‌مری واقع بین و سه‌بر بكه‌ین تا چوار ساڵی‌ دیكه‌ بزانین ئه‌مجاره‌یان خه‌ڵك چۆن بڕیاری‌ خۆی‌ ده‌دات؟ یان ئه‌وه‌تا خه‌یاری‌ دیكه‌مان له‌به‌رده‌ستدایه‌.
شكسپیر له‌ یه‌كێك له‌ شانۆكانیدا ده‌ڵێت "به‌دبه‌ختی‌ بۆ میله‌تێك خۆی‌ كوێر بێت و شێت ده‌ستی‌ راكێشێت". به‌ رای‌ من ئێستا كاری‌ رۆژنامه‌نوسان و رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵی‌ مه‌ده‌نی ده‌ست پێده‌كات. ده‌سه‌ڵات زۆرینه‌ی‌ خۆی‌ له‌ په‌رله‌مان به‌كار ده‌هێنێت بۆ تێپه‌ڕاندنی ئه‌وه‌ی‌ ده‌یه‌وێت، له‌ ده‌زگاكانی راگه‌یاندنیشیدا هه‌زارو یه‌ك فرت و فێل به‌كار ده‌هێنێت بۆ  چه‌واشه‌كردنی رایگشتی‌. له‌ رێگه‌ی‌ رێكخراوه‌ حزبی و پیشه‌ییه‌كانیشیه‌وه‌ كه‌ هه‌مویان له‌ پاره‌و پوڵی‌ خه‌ڵك ده‌خۆن، پاساو بۆ  فه‌رهود كردن و به‌تاڵان بردنی سامانی گشتی‌ ده‌هێنێته‌وه‌.
بۆیه‌ كاتی ئه‌وه‌یه‌ رۆژنامه‌نوسه‌ ئازاكان و رێكخراوه‌ مه‌ده‌نیه‌ راسته‌قینه‌كانی كومه‌ڵگا بچنه‌ پاڵ په‌رله‌مانتارانی ئۆپۆزسیۆن و پشتگیریان لێ بكه‌ن. به‌ نوسین، به‌ خۆپیشاندان، به‌ مانگرتن و ناڕه‌زایی مه‌ده‌نیانه‌ی‌ بێ توندوتیژی... ده‌بێت خه‌ڵك له‌وه‌ به‌ ئاگا بهێنرێته‌وه‌ كه‌ قه‌بوڵ نه‌كات نانی منداڵه‌كانی به‌ ناحه‌ق بخورێت. رازی نه‌بێت باچاوی به‌ستراو، شێتانه‌ ئاراسته‌ی‌ بكه‌ن، هه‌ر هیچ نه‌بێت ئه‌و په‌نده‌ كوردییه‌یان بۆ پراكتیزه‌كات كه‌ ده‌ڵێت "جارێك خه‌ڵه‌تاندمت خوا بتگرێت، دوو جار خه‌ڵه‌تاندمت خوا خۆم بگرێت".

شه‌رِو نیوه‌ شه‌رِى رۆژنامه‌نووسانى كوردستان

مه‌جید ساڵح

كارى رۆژنامه‌نووسی له‌ كوردستان ورده‌ ورده‌ خه‌ریكه‌ ده‌بیَته‌ كاریَكى ئاڵۆزو ئه‌وه‌ى پیَی ده‌وتریَت "پیشه‌ى سه‌ربه‌گۆبه‌ند"، چونكه‌ حكومه‌ت كه‌وتوه‌ته‌ خۆییء له‌ هه‌وڵى سنورداركردنء ریَكخستنى ئازادییه‌كانه‌ له‌ چوارچیَوه‌ى كۆمه‌ڵه‌ یاساییه‌كدا كه‌ به‌ داخه‌وه‌ نه‌ له‌ گه‌ڵ بانگه‌شه‌ى چه‌ندین ساڵه‌ى بزووتنه‌وه‌ى رزگاریخوازی كوردستاندا یه‌ك ده‌گریَته‌وه‌ كه‌ خۆى له‌ دروشمى ئازادیء دیموكراسیدا ده‌بینیه‌وه‌، نه‌ له‌ گه‌ڵ شه‌پۆلی ئه‌و گۆرِانكاریانه‌شدا ده‌گونجیَت كه‌ له‌ چه‌ند ساڵى  رابردوودا كوردستانء عیَراقء ناوچه‌كه‌ی گرتووه‌ته‌وه‌.

ئه‌وه‌ى حیزبه‌كانى كوردستان له‌ ریَگه‌ی په‌رله‌مانه‌وه‌ ده‌یكه‌ن بۆ دانانى چوارچیَوه‌ بۆ ئازادییه‌كان، به‌داخه‌وه‌ له‌به‌ر نه‌بوونى ئۆپۆزسیۆنیَكى سیاسیى راسته‌قینه‌ء نه‌خه‌مڵیوی رای گشتى شه‌قامی كوردیء یه‌كنه‌بوونى خودی رۆژنامه‌نووسانى كوردستان، نه‌ك له‌ یه‌ك سه‌ندیكادا، به‌ڵكو له‌ كۆمه‌ڵه‌ سه‌ندیكایه‌كى وه‌ك "یه‌كیَتى سه‌رنووسه‌رانى رۆژنامه‌و گۆڤاره‌كان، كۆمه‌ڵه‌ى رۆژنامه‌وانانى لاو، یان یه‌كیَتى رۆژنامه‌ نووسانى ژنان... هتد"، هه‌موو ئه‌وانه‌ بوونه‌ته‌ هۆى ئه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵات له‌ كوردستان به‌رنامه‌ى به‌رته‌سكردنه‌وه‌ى سنورى  ئازادییه‌كانى بۆ بچیَته‌ سه‌رء پیَش بینى ئه‌وه‌ش ده‌كه‌م له‌مه‌ولاء پاش په‌سه‌ندكردنى یاسای رۆژنامه‌وانى، رۆژنانه‌ دادگاكانى كوردستان جمه‌یان بیَت له‌و رۆژنامه‌نووسانه‌ى كه‌ به‌ ئه‌نواعی تۆمه‌ت په‌لكیَشى به‌رده‌مى دادوه‌رده‌كریَن.

ئه‌ى چار چییه‌؟ گومانم له‌وه‌ش نییه‌ ئه‌و توندكردنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵات له‌ پاڵ زه‌ره‌رو زیانه‌كانى، قازانجیَكى گه‌وره‌شى بۆ رۆژنامه‌نووسه‌ راسته‌قینه‌كان هه‌یه‌. چونكه‌ بوونى گوشارو هه‌رِه‌شه‌و گورِه‌شه‌ هه‌موو ئه‌و رۆژنامه‌نووسه‌ لۆمپینانه‌ له‌ گۆرِه‌پانى رۆژنامه‌نووسی دورده‌خاته‌وه‌ كه‌ زۆریان بۆ خۆده‌رخستنء مه‌رامی خراپ خۆیان خزاندوه‌ته‌ ناو كارى رۆژنامه‌نووسییه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ى پیَویسته‌ له‌ سه‌ر رۆژنامه‌نووسانى كوردستان له‌مه‌لا بیكه‌ن به‌ به‌رنامه‌ى كارى خۆیانء هه‌موو هه‌وڵء ته‌قه‌لاكانیانى بۆ بخه‌نه‌ گه‌رِ ئه‌وه‌یه‌؛ یه‌كه‌م: خۆیان له‌ كۆمه‌ڵه‌ ریَكخراویَكى كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نى وه‌ك ئه‌وانه‌ى له‌ سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌م بۆكردوون یه‌كخه‌نء به‌رنامه‌ى كاره‌كانیان به‌ شیَوه‌یه‌ك بیَت له‌ گه‌ڵ هه‌لومه‌رجی نویَی كوردستان بگونجیَتء خۆیان بۆ خه‌باتى كارى ریَكخراى كۆمه‌ڵى مه‌ده‌نی ئاماده‌كه‌ن. دووه‌م: هه‌وڵه‌كان بخریَته‌ كار بۆ ئیقراركردنى یاساى "مافی به‌ ده‌ست هیَنانى زانیارى" له‌ لایه‌ن په‌رله‌مانى كوردستانه‌وه‌ به‌ شیَوه‌یه‌ك ئه‌و یاسایه‌ له‌ گه‌ڵ پیَوه‌ره‌ نیَوده‌وڵه‌تییه‌كاندا بگونجیَت. سیَیه‌م: هه‌وڵدان بۆ پیَگه‌یاندنى رۆژنامه‌نووسی پرۆڤیشناڵء ئه‌كادیمى له‌ ریَگه‌ى خۆلی راهیَنانء پشت به‌ستن به‌و ریَكخراوه‌ پسپۆره‌ بیانیانه‌ى كه‌ له‌ كوردستان كارده‌كه‌ن. ئاخره‌كه‌ى: شه‌رِو نیوه‌شه‌رِ هه‌ر شه‌رِه‌، به‌ چه‌كى نویَء زمانى گوڵء سه‌رده‌م دریَژه‌ به‌ كاره‌كانیان بده‌ن..

پلانی راگه‌یاندن له‌

میدیاكاندا

مه‌جید ساڵح

پلان دانان ئه‌ركیَكى گرنگء سه‌ره‌كییه‌ له‌ پرۆسه‌ى به‌ریَوه‌بردندا وده‌كه‌ویَته‌ ئه‌ستۆى به‌رِیَوه‌به‌رى ئیدارى و ئه‌و ئه‌ركه‌ ته‌نیا له‌وكاته‌دا كۆتایى دیَت كه‌ ئامانجه‌ خواستراوه‌كان دیَنه‌دى. دونیای هاوچه‌رخ دونیایه‌كه‌ هه‌موو بواره‌كانى ژیان تیَدا به‌ پیَی سیسته‌میَكى هۆشیارانه‌ى له‌ پیَش نه‌خشه‌ بۆ دارِیَژراو، هه‌نگاو هه‌ڵده‌نىَ . كۆمه‌ڵگا پیَشكه‌وتووه‌كانى رۆژئاوا له‌ رووى پیَكهاته‌وه‌ هیچیان له‌ كۆمه‌ڵگا دواكه‌وتووه‌كانى رۆژهه‌ڵات زیاتر نییه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ى ئه‌وانى گه‌یاندووه‌ته‌ ئه‌و پیَشكه‌وتنه‌ هه‌مه‌لایه‌نه‌ ، بوونى پلان دانانه‌ پیَش وه‌خته‌كانه‌ بۆ گه‌یشتن به‌و پیَشكه‌وتنه‌ . راگه‌یاندن وه‌ك یه‌كیَك له‌ لایه‌نه‌ گرنگء پیَویستییه‌كانى ژیانی هاوچه‌رخ، له‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگایه‌كدا خۆى سه‌پاندووه‌ . به‌ جۆریَك ده‌كریَت بڵیَین به‌ بىَ راگه‌یاندن ژیان ده‌بیَته‌ دۆزه‌خیَك كه‌ مه‌گه‌ر گه‌لى ئه‌فغانستان له‌ ساڵانى ژیَر ده‌سه‌ڵاتى تاڵیبان بزانن چه‌ند تاڵء ناخۆشه‌ .

پیَشكه‌وتنه‌ ته‌كنه‌لۆژییه‌كان پرۆسه‌ى كارى راگه‌یاندن له‌ رووى به‌ كارهیَنانء په‌یوه‌ندی كردنه‌وه‌ ساناء ساكار كردووه‌، به‌ڵام له‌ رووى پلانء جیَبه‌جیَ كردنء چاودیَری كردنه‌وه‌ ئاڵۆزء دژوارى كردوون . ئیَستا دیارده‌ى پلان دانانى راگه‌یاندن بووه‌ته‌ پیَداویستییه‌كى هاوچه‌رخ ءهه‌موو حكومه‌تء دامء ده‌زگاكانى راگه‌یاندن گرنگى زۆرى پیَ ده‌ده‌ن، به‌ڵام جیَگه‌ى داخه‌ له‌ ناو دامء ده‌زگا راگه‌یاندنه‌كانى ئیَمه‌دا، لایه‌كى ئه‌وتۆى به‌لادا نه‌كراوه‌ته‌وه‌ء به‌شیَوه‌یه‌كى دیار فه‌رامۆشكراوه‌، بگره‌ زۆربه‌ى دامء ده‌زگاكان شاره‌زاییان له‌و باره‌وه‌ نییه‌ .

به‌ له‌به‌ر چاو گرتنى گرنگى پلان دانان له‌ بوارى راگه‌یاندن ء له‌ به‌ر نه‌بوونى سه‌رچاوه‌ى پیَویست به‌ زمانى كوردى له‌و باره‌وه‌ لیَره‌دا كورته‌ باسیَكى پلانء پلانی راگه‌یاندن ده‌خه‌ینه‌ به‌رده‌ستى خویَنه‌ران .

پلان دانان چییه‌ء ئامانجه‌كانى پلان چین ؟

پلان دانان بریتییه‌ له‌ پرۆسه‌ى بیركردنه‌وه‌یه‌كی لۆژیكیانه‌ء ریَكخراو بۆ راڤه‌كردنى توانا مادى ء مرۆییء مه‌عنه‌وییه‌كان ء ریَكخستنى ئه‌و توانایانه‌ به‌ باشترین شیَواز بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كان.

به‌ڵام فه‌رهه‌نگی سیاسی به‌م جۆره‌ چه‌مكى پلان ده‌خاته‌ روو:

" پلان وه‌ك له‌ ماناكه‌یدا دیاره‌ واتا دانانى به‌رنامه‌یه‌ك كه‌ له‌ داهاتوودا ء له‌ كاتیَكى دیارى كراودا له‌ سه‌رى برِۆین " .

خه‌سڵته‌كانى پلاندانان :

• پلانه‌كه‌ ده‌بیَ ئامانجیَكى روونء ئاشكراى هه‌بیَت .

• ده‌بیَت پلانه‌كه‌ ساده‌ء ساكار بیَت .

• ده‌بیَت دینامیكییه‌تى تیابیَت  .

• جۆره‌ هاوسه‌نگییه‌ك له‌ كاركردندا راگرىَ  .

پرۆسه‌ى پلان دانان به‌ چه‌ند قۆناغیَكدا تیَپه‌رِ ده‌بیَتء له‌ پلانی گشتى ء پلانی تایبه‌تدا به‌رجه‌سته‌ ده‌بیَت. ده‌بیَت ئه‌وه‌ش بزانین پلان دانان پرۆسه‌یه‌كی به‌رده‌وامء هه‌میشه‌ییه‌ء ده‌بیَت به‌ به‌رده‌وامى نوىَ ببیَته‌وه‌ ء هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو جیَبه‌جىَ بكریَت .

 قۆناغه‌كانى پلان دانانى زانستى ده‌كریَن به‌م قۆناغانه‌ى خواره‌وه‌ : 

• به‌ وردىء به‌ شیَوه‌یه‌كى به‌ربڵاو له‌ بارودۆخء گۆرِانكارییه‌ جیاجیاكانى ئه‌و كیَشه‌یه‌یان دیارده‌یه‌ بكۆڵیَته‌وه‌ كه‌ ده‌مانه‌وىَ پلانى بۆ دارِیَژین .

• كۆمه‌ڵىَ گریمانه‌ بۆ پیَشهاته‌ چاوه‌رِوانكراوه‌كان بخریَته‌ روو . بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش ده‌بیَ پشت به‌و زانیارییانه‌ ببه‌ستین كه‌ له‌ لیَكۆڵینه‌وه‌كه‌دا به‌ ده‌ستمان هاتووه‌ . هه‌روه‌ها ده‌بیَت له‌ سه‌ر رۆشنایی ئه‌و شاره‌زایانه‌ ئه‌نجام بدریَت كه‌ لاى ئه‌و كه‌سانه‌ى له‌ پلان دانانه‌كه‌دا به‌شدارن .

• پیَویسته‌ ئه‌و ئامانجه‌ى كه‌ لایه‌نی پلانداره‌كه‌ ده‌یه‌ویَت به‌ ده‌ستى بهیَنیَت دیارى بكریَتء كاتى به‌ ده‌ستهیَنانه‌كه‌ش ده‌ست نیشان بكریَت .

• كه‌ره‌سته‌ء تواناكانى به‌رده‌ست بۆ گه‌یشتن ئه‌و ئامانجانه‌ ئاماده‌ بكریَت. هه‌ر له‌ توانا مرۆییء مادییه‌كانه‌وه‌ بگره‌ تا ده‌گاته‌ لایه‌نه‌ هونه‌رییه‌كانء ئه‌و په‌رِی كه‌ڵكیان لیَ وه‌ربگیریَت تاكو باشترین ده‌ستكه‌وت بهیَنریَته‌ دی .

• دیاری كردنى كاتى گه‌یشتن به‌ خاڵى كۆتایی پلانه‌كه‌ء ماوه‌ى هه‌ر قۆناغیَك له‌ قۆناغه‌كانى پلانه‌كه‌ .

به‌ڵام هه‌موو پلانیَك پیَویستى به‌ سه‌نته‌ریَكى پلان دانان هه‌یه‌ء له‌ كۆمه‌ڵیَ شاره‌زاء پسپۆر پیَك هاتبیَء هه‌ر یه‌كه‌یان له‌ پرۆسه‌ى پلان دانانه‌كه‌دا رۆڵیَكى دیارى كراویان هه‌بیَ. ئه‌و سه‌نته‌رى پلان دانانه‌ هه‌ڵده‌ستىَ به‌ جیَبه‌جیَكردنى ئه‌م ئه‌ركانه‌ى خواره‌وه‌ :

1. پلان دارِشتن (planning  ): بۆ گه‌یشتنء به‌ده‌ستهیَنانى ده‌رئه‌نجامى كۆتایی هه‌ڵده‌ستىَ به‌ دانانى پلانیَكى به‌ربڵاو بۆ جیَبه‌جیَكردن ء ئه‌و بنه‌ماء شیَوازانه‌ش دیارى ده‌كات كه‌ ئه‌و پلانه‌ى پیَ جیَبه‌جىَ ده‌كریَت. هه‌روه‌ها پیَشهاته‌ چاوه‌رِوانكراوه‌كانیش له‌ به‌ر چاو ده‌گریَت. 

2. ریَكخستن ( Organization ) له‌و خاڵانه‌ ده‌كۆڵیَته‌وه‌ كه‌ ده‌بیَته‌ هۆى ته‌نسیق كردن له‌ نیَوان هۆكارء تواناكانى به‌رده‌ست بۆ جیَبه‌جیَكردنى پلانه‌كه‌ به‌ شیَوه‌یه‌كی سه‌ركه‌وتووانه‌. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش پسپۆرى ء مه‌سئوولییه‌ت ء په‌یوه‌ندی نیَوان چالاكی ء به‌رپرسیاریتییان به‌ پرۆژه‌یه‌ك ریَك داخت .

3. ئاراسته‌ كردن ( Direction ): له‌ كاتى جیَبه‌جیَكردندا هه‌وڵى به‌رزكردنه‌وه‌ى وره‌ى كارمه‌ندانى پلانه‌كه‌ ده‌داتء به‌ شیَوه‌یه‌كی عاقلاَنه‌ ریَبه‌رایه‌تییان ده‌كات.  

4. كۆنترۆڵ كردن (control ) : هه‌وڵ ده‌دا سیاسه‌تء پلانه‌ له‌ پیَش دارِیَژراوه‌كان جیَبه‌جیَ بكریَن ء هه‌موو لادانه‌كانیش بخاته‌وه‌ سه‌ر هیَڵى خۆى .

به‌ شیَوه‌یه‌كی گشتى دوو جۆر پلان دانانمان هه‌یه‌ كه‌ ده‌كرىَ كاریان پیَ بكرِیَت

1. پلانى ستارتیژی ( strategic planning ) كه‌ بۆ گه‌یشتن به‌و ئامانجانه‌ ده‌شىَ كه‌ ده‌مانه‌وىَ له‌ ماوه‌یه‌كی دریَژدا به‌ ده‌ستى بهیَنن .

2. پلانى تاكتیكی ( tactic planning ) كه‌ بۆ ئامانجه‌ كورت خایه‌نه‌كان كارى پیَ ده‌كرىَ.

هه‌موو پرۆسه‌یه‌كی پلاندانان ده‌بیَ كۆمه‌ڵیَ لایه‌ن هه‌یه‌ تیَدا ره‌چاو بكریَت،  لیَره‌دا ئیَمه‌ له‌مانه‌دا كورتمان كردوونه‌ته‌وه‌ 

1. ده‌ست نیشانكردنى ئه‌و ئامانجانه‌ى كه‌ ده‌مانه‌وىَ به‌ده‌ستى بهیَنن ء ئامانجه‌كانیش به‌ پیَی گرنگییان بخریَنه‌ روو.

2. پیَوانه‌كردنى ئه‌وه‌ جیاوازىء بۆشاییه‌ى كه‌ له‌ نیَوان واقعى ئیَستاء ئه‌و ئاسته‌ى كه‌ ده‌مانه‌وىَ پیَی بگه‌ین .

3. دانانى پرۆگرامء سیاسه‌ت بۆ جیَبه‌جیَكردنء گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كان .

4. چاودیَری جیَبه‌جیَ كردنى پلانه‌كه‌ ء پرۆگرامه‌كانى بۆ ئه‌نجامدانى گۆرِانكارى گه‌ر پیَویستى كرد .

وه‌ك له‌ پیَشدا ئاماژه‌مان پیَدا، نه‌بوونى پلان دانان یه‌كیَكه‌ له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانى وڵاتانی رۆژهه‌ڵات ، كوردستانیش سه‌ره‌رِاى ئه‌و كرانه‌وه‌ زۆره‌ى به‌ رووى جیهانى رۆژئاوادا ء سه‌ره‌رِاى نه‌بوونى هیچ ریَگرییه‌ك له‌ به‌رده‌م دانانى پلان داناندا، تووشى هه‌مان ده‌ردى سه‌رى هاتووین. بۆ ئه‌وه‌ى بگه‌ین به‌ كاروانى پیَشكه‌وتن ده‌بیَ بۆ هه‌موو بواره‌كانى ژیانمان پلان ریَژى بكه‌ین. 

گرنگى پلان دانان بۆ ئیَمه‌ له‌م خاڵانه‌دا خۆى ده‌بینیَته‌وه‌ : 

1. كاركردن به‌ بىَ پلاندانان كاریَكى بیَهوده‌یه‌و جگه‌ له‌ كات كوشتن وبه‌فیرِۆدانى خه‌رجیه‌كان شتى تر نییه‌، له‌ ریَگه‌ى پلان دانانه‌وه‌ پرۆسه‌ى په‌ره‌پیَدان خیَراتر ده‌بیَت .

2. پلان دانان تاقه‌ گره‌نتییه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌ باڵاكان ء دورمان ده‌خاته‌وه‌ له‌ شپرزه‌ییء سه‌ر پیَی له‌ ئه‌نجامدانى پرۆژه‌كانمان .

3. له‌ ریَگه‌ى پلاندانانه‌وه‌ ده‌توانیین پیَشبینى رووداوو پیَشهاته‌كان بكه‌ین، چونكه‌ ئامانجه‌كانى هه‌ر پلاندانانیَكى ئامانجى ئاینده‌ن، بۆیه‌ ده‌بیَت له‌ كاتى پلانداناندا چه‌ندین گریمانه‌ دابنریَت.

4. پلان دانان كورت ترین ریَگه‌یه‌ بۆ نه‌هیَشتنى جیاوزاى گه‌وره‌ى نیَوان وڵاته‌ پیَشكه‌وتووه‌كانء ولاَتانى دواكه‌وتوو.

5. پلان دانان هاوسه‌نگى نیَوان هه‌موو لایه‌نه‌ جیاجیاكانى وڵاته‌كه‌مان راده‌گرىَ .

پلانى راگه‌یاندن چییه‌ء چۆن ئه‌نجام ئه‌دریَت

پلان دانان بۆ هه‌ر مه‌به‌ستیَك بیَت له‌ بنه‌ما گشتییه‌كاندا جیاوازییه‌كی ئه‌وتۆى نییه‌ له‌ گه‌ڵ پلان دانان بۆ راگه‌یاندن . هه‌ر له‌ به‌ر ئه‌وه‌شه‌ پیَش پلان دانانى راگه‌یاندن، سیفه‌ته‌ گشتییه‌كانى پلان دانانمان خسته‌ روو. به‌ڵام پلانى راگه‌یاندن به‌ هۆى تایبه‌تمه‌ندى پرۆسه‌ى گه‌یاندنء وه‌رگرتنء زۆرى كه‌ناڵه‌كانى په‌یوه‌ندی كردنه‌وه‌، هه‌روه‌ها به‌ هۆى فره‌یی ئه‌و كه‌سانه‌ى كه‌ڵك له‌و كه‌ناڵانه‌وه‌ وه‌رده‌گرن، هه‌ندىَ خه‌سڵه‌تى تایبه‌تى خۆى هه‌یه‌ .

ئه‌مرِۆكه‌ زۆربه‌ى دامء ده‌زگاكانى راگه‌یاندن، چى ئه‌وانه‌ى حكومه‌ته‌كان خاوه‌نداریَتى ده‌كه‌ینء چی ئه‌وانه‌ى له‌ لایه‌ن كۆمپانیا ئه‌هلییه‌كانه‌وه‌ به‌رِیَوه‌ ده‌بریَن، وه‌ك ئه‌ركیَكى سه‌ره‌كىء پیَویست بۆ سه‌ركه‌وتن له‌ كاره‌كانیاندا " پلانى راگه‌یاندن " به‌كار ده‌هیَنن.

پلانى راگه‌یاندن چییه‌؟

" پلانى راگه‌یاندن بریتییه‌ له‌ ئاماده‌كردنى به‌رنامه‌یه‌كى دریَژ خایه‌ن یان كورت خایه‌ن بۆ كه‌ڵك وه‌رگرتنى كارا له‌ كه‌ناڵه‌كانى راگه‌یاندن بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجء خواسته‌ له‌ پیَشینه‌كانى كۆمه‌ڵگایه‌ك"

لیَره‌دا كۆمه‌ڵگا چه‌مكیَكى كراوه‌ى هه‌یه‌ ء ده‌كرىَ مه‌به‌ست لیَی نه‌ته‌وه‌یه‌ك یان گرووپیَكى كۆمه‌ڵایه‌تی تایبه‌ت یان دامه‌زراوه‌یَكى بچووك بیَت. پلانی راگه‌یاندن له‌ بۆشاییدا درووست نابیَت ، به‌ڵكو ئه‌بیَ له‌ ره‌وتى برِیاردانه‌كه‌دا سه‌رچاوه‌ى داراییء پشتیوانى ء ره‌فتارى ئابوورى كۆمه‌ڵایه‌تی به‌شدارى بكه‌ن. به‌ مانایه‌كی تر پلانی راگه‌یاندن جگه‌ له‌ لایه‌نی تیوریَیه‌كه‌ى ، ده‌بىَ زه‌مینه‌ی پراكتیزه‌كردنى بۆ فه‌راهه‌م بكریَت .

كارى راگه‌یاندن كاریَكى جه‌ماعییه‌ء به‌ ته‌نیا له‌ ریَگه‌ى كه‌ناڵیَكه‌وه‌ ناكریَت، به‌ڵكو داهیَنانه‌ ته‌كنه‌لۆژیاییه‌كان به‌رده‌وامن له‌ خستنه‌رِووى ریَگه‌ء بوارى نوىَ بۆ گه‌یاندنى زانیارىء هه‌واڵ به‌ خیَراترین شیَوه‌ . به‌ڵام هه‌موو كه‌ناڵیَك سیاسه‌تء به‌رنامه‌ى خۆى هه‌یه‌، ئه‌و سیاسه‌تء به‌رنامه‌یه‌ش له‌ لایه‌ن خاوه‌نه‌كه‌یه‌وه‌ (ئه‌هلى، حكومى، حزبى) دیارى ده‌كریَت، به‌م جۆره‌ هه‌ر پلانیَك بۆ ئه‌و كه‌ناڵانه‌ى راگه‌یاندن داده‌نریَ ده‌بیَت له‌ گه‌ڵ سیاسه‌تء به‌رنامه‌ى خاوه‌نه‌كه‌یدا بگونجیَت. بۆ زیاتر تیَگه‌یشتن له‌ ماناكانى پلانى راگه‌یاندن چه‌ند پیَناسه‌یه‌كى تر ده‌خه‌ینه‌ روو:

دكتۆر محه‌ممه‌د سه‌عید محه‌ممه‌د پیَیوایه‌ پلانی راگه‌یاندن بریتییه‌ له‌ : " به‌ كارهیَنانى هه‌موو تواناكانى راگه‌یاندن له‌ توانا مرۆییه‌كانه‌وه‌ بگره‌ تا ده‌گاته‌ كه‌ناڵه‌كانى راگه‌یاندنء كه‌ره‌سته‌ء دامء ده‌زگا كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌ سه‌ره‌كییه‌كانى كۆمه‌ڵگا".

به‌ڵام دكتۆر مه‌حموود كه‌ریم سڵیَمان ئه‌م پیَناسه‌یه‌ بۆ پلانی راگه‌یاندن ده‌كات : " گرتنه‌ به‌رى هه‌ندىَ ریَ ء شویَنى عه‌مه‌لییه‌ بۆ وه‌رگرتنى ئه‌و په‌رِی سوود له‌ تواناء شاره‌زاییه‌كانى راگه‌یاندن كه‌ له‌ به‌رده‌ستدایه‌، له‌ پیَناوى گه‌یشتن به‌ كۆمه‌ڵیَ ئامانجى دیارى كراو له‌ داهاتوودا. ئه‌ویش له‌ چوارچیَوه‌ى سیاسه‌تیَكى راگه‌یاندنى دیارى كراو ء پلانیَكى وردى راگه‌یاندنء به‌ هۆى ده‌زگایه‌كى ریَكخستنى به‌ توانا " 

كورته‌ میَژوویه‌كی پلانی راگه‌یاندن 

كاریَكى قورسه‌ به‌ وردى باس له‌ ره‌وتى میَژویی پلانی راگه‌یاندن بكه‌ین، به‌ڵام ده‌كریَت له‌ ریَگه‌ى ته‌ماشاكردنى به‌ڵگه‌نامه‌كانى كۆنگره‌ زانستییه‌كانى "یونسكۆ"ء ئه‌و برِیارانه‌ى كه‌ ئه‌و ریَكخراوه‌ له‌ باره‌ى كه‌ناڵه‌كانى راگه‌یاندنه‌وه‌ ده‌رى كردوون، هه‌ندىَ ره‌گى پلان دانانى راگه‌یاندن بۆ دۆزینه‌وه‌.

بۆ نموونه‌ ده‌كریَت باس له‌ كۆنگره‌ى ساڵی 1969ى پسپۆرانى راگه‌یاندن بكه‌ین له‌ مۆنتریال. له‌و كۆنگره‌یه‌دا جه‌خت له‌ سه‌ر لیَكۆڵینه‌وه‌ى سیسته‌مى له‌ بروارى راگه‌یاندن به‌ هه‌موو ئاسته‌كانییه‌وه‌ كرا. له‌م كۆنگره‌یه‌دا هه‌روه‌ها باس له‌ خاوه‌نداریَتى سه‌رچاوه‌ى داهاتى كه‌ناڵه‌كانى راگه‌یاندنء ره‌وتى پلان دانان له‌ مۆرالی به‌رهه‌م هیَنانى میدیاكانء سیسته‌مه‌كانى به‌هاء پراكتیكی په‌یام وه‌رگرانء هه‌ست كردنیان به‌ رۆڵی خۆیان له‌ ناو كۆمه‌ڵگه‌دا كرا. جگه‌ له‌وانه‌ش باس له‌ گرنگى لیَكۆڵینه‌وه‌ له‌ باره‌ى میدیاكانء ئه‌و ئامانجانه‌ش كرا كه‌ له‌ ئاینده‌دا بهیَنریَته‌ دی .

ئه‌م لیَكۆڵینه‌وه‌ له‌ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كان، ده‌یتوانى یارمه‌تى پلان دانان بدات له‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌كدا . هه‌روه‌ها ده‌كرا له‌ ریَگه‌یانه‌وه‌ پلاندانه‌ران لاى كۆمه‌ڵیَ بنه‌ماى تیۆرى بۆ راگه‌یاندنه‌كان دابنیَن. به‌ڵام له‌ ساڵی 1971 دا كۆمیته‌یه‌ك له‌ یونسكۆ لیَكۆڵینه‌وه‌یه‌كى سه‌باره‌ت به‌ راگه‌یاندنه‌كان پیَشكه‌ش به‌ یونسكۆ كردء كۆمه‌ڵیَ خاڵی وردترى خسته‌ پیَش چاو له‌م لیَكۆڵینه‌وه‌دا ده‌بیَ ئه‌وانه‌ى هه‌ڵده‌ستن به‌ دانانى پلان بۆ راگه‌یاندنه‌كان له‌ پیَشدا وه‌ڵامى ئه‌م پرسیارانه‌ بده‌نه‌وه‌ : 

- كىَ كه‌ناڵه‌كانى راگه‌یاندن كۆنترۆڵء ده‌بات به‌رِیَوه‌ ؟ 

- كه‌ناڵه‌كانى راگه‌یاندن له‌ خزمه‌تى كیَدان ؟

- له‌ چى سه‌رچاوه‌یه‌ك كه‌ڵك وه‌رده‌گرن ؟

- سروشتى به‌رهه‌مه‌كانیان چۆنه‌ ؟

- ده‌بیَ كام پیَداویستى دابین بكه‌نء كام پیَداویستى دابین نه‌كه‌ن ؟

به‌ كورتى ده‌بىَ له‌ خۆیان بپرسین بۆ دانانى پلانى راگه‌یاندن پیَویستیان به‌ چی جۆره‌ زانستیَك هه‌یه‌؟ بۆ ئه‌وه‌ى بتوانین وه‌ڵامى ئه‌و پرسیارانه‌ى سه‌ره‌وه‌مان بۆ بداته‌وه‌، ئه‌م كۆمیته‌یه‌ توانى بۆ یه‌كه‌م جار مه‌سه‌له‌ى پلان دانانى راگه‌یاندن له‌ پلانه‌ گشتییه‌كانى یونسكۆ جیا بكاته‌وه‌. ئیَستا له‌ زۆربه‌ى كه‌ناڵه‌كانى راگه‌یاندنى دونیادا پلانى راگه‌یاندن هه‌یه‌، هه‌ندىَ جار ئه‌و پلانانه‌ شاراوه‌نء ته‌نانه‌ت زۆر له‌ كارمه‌ندانیش پیَى نازانن، چونكه‌ ئه‌جه‌نداى ترى له‌ پشته‌وه‌یه‌. به‌ تایبه‌تى له‌و كه‌نالاَنه‌ى كه‌ حكومه‌ته‌كان راسته‌وخۆ یان نارِاسته‌وخۆ له‌ پشتیانه‌وه‌ن، به‌لاَم به‌ شیَوه‌یه‌كى گشتى پلان دانانى راگه‌یاندن بووه‌ته‌ دیارده‌یه‌كى گشتگیرء هه‌موو دامه‌زراوه‌كانى راگه‌یاندن به‌شى تایبه‌ت به‌ پلان دانانیان هه‌یه‌.

بنه‌ماكانى پلانی راگه‌یاندن 

هه‌ر پلان دانانیَك له‌ هه‌ر بواریَكى پرۆسه‌ى كۆمه‌نیكه‌یشندا بیَت پیَویسته‌ له‌ سه‌ر كۆمه‌ڵیَ بنه‌ماى زانستى بونیات بنریَت وا لیَره‌دا ده‌یانخه‌یه‌ روو : 

یه‌كه‌م : پلانى راگه‌یاندن پشت به‌ سیاسه‌تى راگه‌یاندن ده‌به‌ستیَت. پلان دانان به‌رهه‌مى دارِشتنى سیاسه‌ته‌، دواى ده‌ستنیشانكردنى سیاسه‌ته‌كان پیَداویستیه‌كان سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن.

دووهه‌م : پلانى راگه‌یاندن كار بۆ ئه‌وه‌ ئه‌كات له‌ گه‌ڵ پلانى سیاسیء ئابوورى كۆمه‌ڵایه‌تىء كلتوورییه‌كانى تردا یه‌كترى ته‌واو بكه‌ن. هه‌روه‌ها ده‌بیَت پلانى راگه‌یاندن ببیَته‌ ره‌گه‌زیَكى سه‌ره‌كى بۆ پلانه‌ ئابوورىء كۆمه‌ڵایه‌تىء سیاسییه‌كان .

سیَیه‌م : پلانى راگه‌یاندن پشت به‌ لیَكۆڵینه‌وه‌ى زانستى ده‌به‌ستیَت، به‌ تایبه‌تى له‌ بوارى زانینی جه‌ماوه‌رء ژینگه‌كه‌ى، چونكه‌ كارى راگه‌یاندن بۆ جه‌ماوه‌ره‌ بۆیه‌ ده‌بیَت شاره‌زایی وردی هه‌بیَت له‌ سه‌ریان .

چواره‌م : پلانى راگه‌یاندن پیَویستى به‌وه‌ هه‌یه‌ به‌رنامه‌یه‌كى سه‌ره‌كى بۆ پرۆگرامء بابه‌ته‌كانى راگه‌یاندن دابنریَتء ئه‌م خه‌سڵه‌تانه‌ى تیَدابیَت :

ڕ. له‌ سه‌ر راستى بونیات نرابیَت نه‌ك به‌ خواستء ویستى كه‌سى .

ب. ئاسانء شیاوى پراكتیزه‌كردن بیَت .

ج. شیاوى ده‌ستكارىء گۆرِانكارى بیَت .

د. هاوسه‌نگ بیَت .

ه. سووده‌كانى زۆرتربن له‌ تیَچوونء هه‌وڵ ء ته‌قالانه‌ زیاتربن كه‌ بۆى خه‌رجكراوه‌ .

هه‌روه‌ها پسپۆرانى راگه‌یاندن كۆمه‌ڵیَ خه‌سڵه‌تى تر بۆ پلانى راگه‌یاندن له‌ به‌رچاو ده‌گرن كه‌ بریتین له‌ : - 

ڕ. كۆمه‌ڵىَ ئامانجى دیارى كراوى هه‌یه‌ ء بۆ جیَبه‌جیَكردنى پلان داده‌رِیَژیَت .

ب. له‌ كاتى دیارى كراودا ده‌ست به‌ جیَبه‌جیَكردن ده‌كریَت .

ج.  چرِءپرِه‌ .

د. بۆ ژماره‌یه‌كی زۆرى خه‌ڵكى داده‌نریَت .

ه. رووبه‌رِووى هه‌ڵسه‌نگاندنء ره‌خنه‌ ده‌بیَته‌ .

ز. پشت به‌ چوارچیَوه‌یه‌كی گشتى نه‌ریتی هاوبه‌ش ده‌به‌ستیَت .

پیَنجه‌م :  پلانى راگه‌یاندن چه‌ندین ئاستى هه‌یه‌ء سیاسه‌تى گشتى ء ئه‌و ئامانجانه‌ى كه‌ ده‌مانه‌ویَت پیَی بگه‌ین دیارى ده‌كه‌ن. جگه‌ له‌و په‌ره‌سه‌ندنه‌ په‌یوه‌سته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ى كه‌ پلانى راگه‌یاندن درووستى ده‌كات، كۆمه‌ڵیَ ئاستى تر به‌ هۆى پیَشكه‌وتنى ته‌كنه‌لۆژیاوه‌ هاتووه‌ته‌ ئاراوه‌ء دونیای كردووه‌ته‌ گوندیَكى بچووكء زانیارىء بیرورِا به‌ شیَوه‌یه‌كی به‌ربڵاو تیَدا هاتووه‌ .

شه‌شه‌م:  پلانى راگه‌یاندن پرۆسه‌یه‌كی ورده‌ء ده‌بیَت لایه‌نیَكى خاوه‌ن ئه‌زموونء پسپۆر پیَی هه‌ڵسیَت. جگه‌ له‌ پسپۆرى بوارى راگه‌یاندن، ده‌بیَت پسپۆرانى بواره‌كانى سیاسه‌ت، ئابوورى، سایكۆلۆژىء كۆمه‌ڵناسی به‌شدارى تیَدا بكه‌ن تاوه‌كو پلانیَكى كامڵ بیَته‌ به‌رهه‌م . 

بنةماكانى نوسينى هةوالأ لاى ئاذانسي رؤيتةرز

وةرطيَرانى لة فارسيةوة: مةجيد سالَح

هةموشتيَك رونكةرةوة

ئةوة بزانة هةوالَ نوسين تةها طةياندنى زانيارى نيية. هةنديَك جار دلَنيا نيت لة راستى هةوالَةكة، ئةو كاتةى لة هةوالَةكةتدا ئةوة رون دةكةيتةوة كة هيَشتا طومانت لة راستى هةوالَةكةت هةية، واتة تؤ كارةكةت بة شيَوةيةكى راستءدروست ئةنجامداوة.

تا ثيَت دةكريَت ئةوة بؤ خويَنةران شيبكةرةوة زانيارييةكانت لة كوىَ هيَناوةء ضؤن دةستت كةوتوون: ئايا هةوالَةكةيان بة خؤت داوة، لة بةيانامةيةكدا دةستت كةوتوة يان لة كؤنفرانسيَكى طشتيدا بؤ رؤذنامةنوسةكان خويَنراوةتةوة. تا ثيَت دةكريَت دريَذةدادرِى مةكة. تاكو لة دةستنيشانكردنى سةرضاوةكةى هةوالَةكةتدا ديقةت بكةى، زياتر متمانة بة هةوالَةكةتء ئةو زانياريانةى خستةتى روو دةكريَت.

نهيَنى كارةكة لةوةداية هةموو شتيَك رونكةيتةوة. طةر زانيارةكانت ديقةتى كةم نيَداية،  رونى كةرةوة ئةو زانياريانة ورد نين. كاتيَك دوو ئامارت سةبارةت بة بومةلةرزةيةك لة بةردةستداية ، يةكيَكى هى حكومةتء ئةوى تر هى خاضى سور، تؤ هةردوو ئامارةكة بخةرةرِو، ئةوةش رونكةرةوة كةوا ئامارةكان جياوازن، خاضى سور وا دةلَيَتء حكومةتيش واى راطةياندوة. لةم بارةوة خؤت هيض حكوم مةدةء مةلَىَ كام ئاماريان راستة.

ثةيوةندى باش

ثةيامنيَرى باش واتة ثةيوةندى باش. مايك ثيكاك ثةيامنيَرى ثيَشكةوتووى رؤيتةرزة لة ثةرلةمانى بريتانيا. مايك هةشت سالَ لة ثةرلةماندا كارى كردوة. ئةو ثةيامنيَرى سياسى رؤيتةرزة لة ثةرلةمانء حكومةت. ئةو يةكيَكة لةو 150 ثةيامنيَرةى ناو ثةرلةمان كة ثيَيان دةوتريَت "‏Lobby Journalist‏" . ئةم ثةيامنيَرانة دةتوانن سةردانى هةموو كونجء كةلةبةريَك بكةنء لة ريَطةى ثرسيارةكانيانةوة ثةرلةمانتارء نويَنةرانى حكومةت توشى قةيرانء ليَثرسينةوة بكةن.

دةست راطةيشتن بة زانياريةكان

مايك دةلَيَت لة ثةرلةماندا مرؤظ زانيارى دونياى بة سةردا دةباريَت. بةلآم لة سةرى دةرِوات، "هةموو ئةو زانياريانة هةوالَ نين.  دةبيَت مةلةكةيتء هةولَةكةت راوكةيت."

مانطانة وةزيريَك ئامادةى دانيشتنةكانى ثةرلةمان دةبيَتء لة جياتى ثةيامنيَران ثةرلةمانتارةكان وةزيرةكة دةدةنة بةر ريَذنةى ثرسيار.

مايك دةلَيَت هةنديَك رؤذ دوو هةزار ثرسيار دةكريَت، هةنديَك رؤذ ئةو ثرسيارانة دةكريَنء ثةرلةمانتارةكان وةلآميان ناويَت بة قةدةر ئةوةى ثيشانى بدةن كة ئةوان زيرةكء هؤشيارنء وةزيرةكةيان خستوةتة ذيَرضاوديَرييةوة.

ئةو دةلَيَت، لةو هةموو بابةتانةى كة دةخريَنة روو دةبيَت باشةكةيان هةلَبذيَري. رؤذانة بابةت سةبارةت بة ثةروةردةو تةندروستى، بارودؤخى ناوخؤيى بريتانيا.... باس دةكريَت. رؤيتةرز زياتر بة دواى ئةو هةوالآنةدا دةطةرِيَت كة بؤ جيهان طرنطن. ماوةيةك ئةفغانستان طرنط بوو، ماوةيةكش كؤزؤظؤ، ئيَستا رؤذهةلآتى ناوةرِاست، عيَراقء ئيَران مايةى طرنطى ثيَدانن.

ئةبيَت دلَنيا بيت بةدواى ضيدا دةطةرِيَت. هةنديَك جار هةوالَيَكت ثيَدةطاتء دةبيَت تةختيةى بكةى. بةلآم هةنديَك جار ئةو هةوالَة رةهةندى تر وةردةطريَت. بؤ نمونة لة ثيَشدا بابةتةكة سةبارةت بة ليستيَكة، بةلآم دواتر دةردةكةويَت لةوانةية سةرؤك وةزيرانيش تيَوة طلابيَت؛ بؤية دةبينيت هةوالَةكة لة سةر بابةتيَكى ديكة دةطيرسيَتةوة. بؤية دةبيَت ئاطادار بيتء هةوالَةكان بدؤزيتةوة.

مايك دةلَيَت منء هاوكارةكانم خؤمان ضةسثاندوة بة ذمارةيةك لة سياسةتمةدارانةوةء يةكيَك لةوانة تؤنى بليَرة. هةنديك جار مايك لة طةلَ بليردا لة ناو فرِؤكةكةى تايبةتيةكةيدايةء دةلَيَت ئةوة باشترين شويَنة بؤ ئةوةى طوىَ لة بليَر بطريت. هةنديك جار لةوانةية تةنيا  off the record‏قسة بكةن. بةلآم سةرى طلَؤلَةى قسةكانت دةست دةكةويَت. بؤ نمونة طةر ماوةيةك لة طةلَ بليَردا بيت بؤت دةردةكةويَت واز لة ئيَران ناهيَنىَ.

ثاراستنى ثةيوةندى لةطةلَ سةرضاوةكانى زانيارى

بةشيَكى كارةكان بريتية لة وةرطرتنى هةوالَء زانيارى لةو سةرضاوانةى كة مةرجى ئةوةيان هةية ناويان نةهيَنريَت. (‏Off_the_record‏)‏ لةم حالَةتةدا مايك هيض ريَطةيةكى ترى لة بةردةمدا نية جطة لةوةى سةرضاوةى تر بدؤزيَتةوةء زانياريةكان لة زارى دوو سةرضاوةوة (‏Double‏_‏‎ Check‎‏)‏ بلآوكاتةوة. بؤية مايك ثرسياريَكى زؤر دةكات تاكو سةرضاوةيةكى باوةرِثيَكراو دةدؤزيَتةوة بؤ ئةوةى هةوالَةكةى بلآوكاتةوة.

مايكل ثيَى واية سالَيَك دةخايةنيَت تا بتوانيت ثةيوةندى لةطةلَ ثةرلةمانتاريَك ببةستىء تةلةفونةكةى وةرطريتء سالَيَكيشت ثيَويستة تا ليَت دلَنيا بيَتء هةوالَى ثلة يةكت ثيَ بدات. بةلآم ثةلةمانتارةكان بة بةردةوامى دةطؤرِيَن. طةر تؤ ماوةيةكى زؤر ئةوكارة بكةى كةسة تازةكان خؤيان ثةيوةنديت ثيَوة دةكةن.

هيَشتنةوةى ثةيوةندى تا رادةيةكى زؤر بةندة بة بوونى ئةزموونةوة. مايكل لة بارةى ئةزمونى هةشت سالَةى خؤى لة ثةرلةمان دةلَيَت: "ناضار نين هةموو ئةو شتانةى ئةيلَيَن بنوسينةوة، هةنديَك جار ئيَمة ثشتى ئةوان دةخوريَنينء هةنديَك جار ئةوان هي ئيَمة..". ئةو دووبارةى دةكاتةوةء دةلَيَت: "برِيار نية ثةرلةمانتارةكان هةرضى دةلَيَن ئيَمة بينوسينةوة... هةنديَك جار ثةرلةمانتاريَك قسةيةك لة دةمى دةردةضيَتء ثاشان دةلَيَت ببورة ئةو قسانةم بلآو مةكةرةوة. ئةطةر هةوالَةكة زؤر طرنط بيَت بلَىَ ببورة هةوالَةكة بلآو دةبيَتةوة. بةلآم طةر هةوالَةكة زؤر طةورة نةبوو دةتوانيت دةست بةردار بيتء لة سةرضاوةيةكى ترةوة زانيارى ثةيداكةيت، يان ثاش ضةند رؤذيَكى ديكة كة بؤنى دةردةكةويَت بلآوى كةيتةوة ".

ياساى سةرةكى ياريةكة ئةوةية طرِمةدة بة ثةيوةنديةكانت. بةلآم طةر هةوالَةكة زؤر طرنط بوو بير لةوة نةكةيتةوة. مايك دةلَيَت ئةطةر رةفتارت لة طةلَ سةرضاوةي هةوالَةكةتدا باش نةبوو ئةو سةرضاوة ناوت لاى سةرضاوةكانى تر دةرِزيَنيَت، ثيَيان دةلَيَت: " لة طةلَ فلآنةكةسدا قسة مةكةن دةتفةوتيَنيَت". لة قسةكانى مايكل سىَ خالَت دةست دةكةويَت:

1.  دةبيَت هؤشيار بيتء لة ذيَر خةرمانى زانياريةكاندا هةوالَى خؤت بدؤزيتةوة.
2. هةولَ بدة ثةيوةنديت لة طةلَ سةرضاوةكانى هةوالَدا تيَك نةدةيت، تةنيا لة كاتيَكدا نةبيَت هةوالَةكة لة راستيدا زؤر طةورة بيَت.
3. ئةطةر كةسيَك لة طةلَتدا وةك off the record قسةى كرد، كيَشة نية دةتوانيت لة ريَطةى سةرضاوةى ترةوة بةدواى زانياريدا بطةرِيَت، زؤرجار سةردةكةويتء زانياريت دةست دةكةويَت.

وتةوةرطرتنى زيَرِين:

مامؤستايةكى رؤيتةرز دةلَيَت، دةبيَت دةنطى مرؤظيَك لة هةوالَةكةدا هةبيَت، ضونكة هةوالَةكان باس لة مرؤظ دةكةن، ثةيامنيَرةكان بة ثةرؤشةوة بةدواى وةرطرتنى وتةى زيَرِيندا دةطةرِيَن. بةلآم ئةو وتانة دةبيَت كورتء كاريطةر بن. دةبيَت ئاطادار بيتء ئةو رستانة راوكةيت كة بتواني لة كاتى خؤيدا لة هةوالَةكةتدا بةكاريان بهيَنيت. ثيَويستة ئةو وتانة:

1. كورتء كاريطةر بن؛ ضونكة ئةطةر دريَذ بن خويَندنةوةيان سةختء كاريطةرييان كةم دةبيَت.
2. دةبيَت بةهاى هةوالَةكة زياتر بكات.
3. دةبيَت لاينة هةستيارييةكانى هةوالَةكة دةربخات.

وتةوةرطرتنيَكى بةناوبانط

كاتيَك (جؤن ئيَف كةنةدى) سةرؤك كؤمارى ئةمريكا كوذرا، ذاكلينى هاوسةرى ئةم رستةيةى وت: "خوداية، ئةوان - جؤن - يان كوشت" رؤذنامةنوسيَك طويَى ليَ بو و بةكاريهيَنا.

ئةم رستةية يةكسةر دوابةدواى ليدةكة نوسرايةوةء زؤربةى رؤذنامةكانى دونيا سوديان ليَوةرطرت. دةكريَت وتةيةكى سادةى وةك ئةوةى سةرةوة ببيَتة مايةى راضةنينى خويَنةران. وتةى زيَرِين دةتوانيَت ثةياموةرطر ببات بؤ شويَنى روداوةكةء ثيَى بلَيَت لةوىَ ضى رويداوة.

ضؤن وتةوةرطيَرِاوةكان بنوسينةوة:

لة هةر هةوالَيَكدا تةنيا نوسينةوةى يةك يان دو وتة بةسة. ئةطةر وتةيةكى ثلة يةكت دةستكةوت لة سةروى هةوالَةكةدا بةكارى بيَنة. (بةلآم لة ليدةكةدا بةكارى مةهيَنة).

لة ليددا وتةكان بةكار مةهيَنة.

لة ثةرةطرافى دوةمدا وتةكان بةكار بيَنة، ئةوة ثيَى دةوتريَت (‏supporting paragraph). لة راستيدا باشتر واية ثاش خستنة روى هةنديَك ثيَشةكى، واتة لة ثةرةطرافى سيَيةمدا وتةكان بنوسريَن. لةثيَشدا كةشةكة ثيَك بيَنة، بؤ نمونة طريَيةك دروست بكة: "خؤثيَشاندةران دةلَيَن ليَيان دراوة، بةلآم ثؤليس ئةوة رةت دةكاتةوة." دواى ئةوة وتةيةك بيَنةوة: "بة كوتةك ليَيانداين" جون وازين بةدةم ثاككردنةوةى شانةكانييةوة واى دةوتء بة شةلةشةل دةرِؤشت بةرِيَوة.

وتةوةرطيراوةكان ثيَطةى هةوالَةكةت بةهيَز دةكةن. لة ريَطةى وتةيةكى باشةوة دةكريَت هةوالَةكة طيانى تيَكةويَت.             

لة ثةرةطرافى كؤتايشدا دةتوانيت وتةيةك بةكاربيَنيت. بؤ نمونة وتةى كةسيَكى سةرةكى هةوالَةكة، ئةوة كاريطةرى هةوالَةكةت زياتر دةكاتء زياتر زانيارييةكانت رون دةكاتةوة، ئةركى تؤ ئةوةية زانيارييةكان لة سةرضاوةكان وةرطريتء بة سادةيىء شةفافى بيخةيتة بةر دةست ثةياموةرطرةكانتةوة. كاتيَك زانايةك باس لة داهيَنانةكةى خؤيت بة زمانى ثسثؤرِى بؤ دةطيَرِيَتةوة، دةبيَت تؤ رستةكانى ئةو سادة بكةيتةوةء بة زمانيَك بيطيَرِيَتةوة كة ثةيام وةرطرى سادة ليَى تيَبطات.

ثيَويست ناكات هةمو وتةكانى زاناكة لة دو كةوانةدا بنوسيتةوةء هةموو هةوالَةكةت بريتى بيَت لة قسةكانى ئةو.

رونكردنةوة دريَذةكانى كورتكةرةوةء لة ضةند رستةيةكى كورتء شةفافء لة زمانى خؤتةوة بيانطيَرِةوة. كاتيَك ثيَويستى كرد رونكردنةوةو ثيَشينةكان باس بكة، بؤ ئةوةى بابةتةكة بةلاى خويَنةرةوة ئالَؤز نةبيَت. دو يان سىَ وتةى زاناكة زياتر بةكار مةهيَنةء لة ناوةرِؤكى دةقةكةدا بيطونجيَنة.

هةلَبذاردنى وتةكان دةتوانيَت بمانطةيةنيَتة ئةو مةبةستانةى كة دةمانةويَت. دلَنيايى ثةيدا بكة لةوةى ئةو وتانةى دةينوسيتةوة هى هةمان سةرضاوةيةء هةولَى ئةوةش بدة جولَةو ثيَكةنين دةستء راوةشاندنةكانى بخةيتة رو. كاتيَك وتةيةكى دةنوسيتةوة هةولَ بدة ئةو دؤخةى ئةو قسانةى تيَداكراوة بةرجةستةكةيت. ئةركى ئيَمة ئةوة نيية قسة ناشيرينةكانى خةلَك لة وتةكانياندا لادةين، هةروةها كارى ئيَمةش نيية ئةوان توشى طالَتةجارى بكةين. ئةطةر ناتوانيت بة شيَوةيةكى باش كةلَك لة وتةكان وةرطريت باشتر واية داواى يارمةتى لة كةسيَكى شارةزاتر بكةيت.

وتةكان ثيرؤزن، نابيَت بة هيض شيَوةيةك بيانطؤرِيت، تةنيا لة كاتيَكدا نةبيَت رستةيةك يان وشةيةكى دوبارة بسرِيتةوة، ئةوةش بةو مةرجةى كة ئةو وشة لادراوة، ماناى وتةكة نةطؤرِيَت. ئةطةر بة هؤى زمانةوانييةوة وتةيةك دةستكارى دةكةيت، دةبيَت ئاطات لةوة بيَت ماناء ناوةرؤكةكةى تيَك نةضيَت.

ديقةت

رؤيتةر ديقةتكردنى ثيَ باشترة لة ثةلةكردن. ثيَى واية ئةو ئيعتبارةى كة 150 سالَة هةيةتى لة بةر ئةوةية. هةنديَك تةكنيك هةية رةضاوكردنيان دةبيَتة هؤى ئةوةى لةو هةوالَةى دةينوسيت ديةقتكردنى زياترى تيَدا بيَت.

داننان بة هةلَةكاندا

سةبارةت بةء هةلآنةى دةيكةيت بة شةفافى هةلَسوكةوت بكة. رؤيتةر بؤ قةرةبوكردنةوةى ئةوهةلآنةى كة لة هةوالَيَكتدا روودةدات هةوالَةكة لة سةر خةت دةهيَلَيَتةوةء هةوالَيَكى تر بة ناوى  Correction ‏  بلآودةكاتةوة هةلَةكانى هةوالَةكةى ثيَشو دةخاتة روو. بةم جؤرة ئةوانةى ضاوديَرى هةوالَةكان دةكةن بؤيان دةردةكةويَت لة هةوالَةكانى ثيَشودا ضى هةلَةيةك رويداوة. بؤ ثاراستنى وردبينى ثيَويستت بة شةفافيةتء راستطؤيى سةرضاوةكانى هةوالَة. لة ناميلكة ريَنماييةكانى رؤذنامةوانى رؤيتةردا هاتوة " ئيَمة ناوبانطى خؤمانمان لة ثةيرِةوكردنى وردبينىء دوركةوتنةوة لة غةرزشةخسىء ناوهيَنانى وردى سةرضاوةكانمان بة دةست هيَناوة".

هةميشة ثةيامنيَر باوةرِثيَكراوترين سةرضاوةية

ئةو سةرضاوةى ديَت ثةسةندترة لةو سةرضاوةى ناوى ئاشكرا ناكريَت.ٍ كاتيَك ناوى سةرضاووةكةت ئاشكرا دةكةيت ئيعتبارى هةوالَةكةت زياتر دةبيَت. جطة لةوةش خويَنةر دةتوانيَت بة سةرنجدانة ئةو سةرضاوةى كة تؤ هةوالَةكةت ليَوةرطرتوة حكوم بدات لة سةر راستى ئةو زانيارةى ثيَت داوة: " شؤفيَريَكى تاكسى وتى، وتةبيَذى حكومةت رايطةياند، ...."

كاتيَك سةرضاوةكة قسةكانى ثيَضةوانةى يةكترن، نابيَت وتةكانى بكةيتة دوو بةشةوةء بةشيَكى بة ناوى خؤىء ئةو بةشةكةى تر بدةيتة ثالَ يةكيَكى نةناسراو.

نابيَت ئةوكاتةى يةك سةرضاوةت هةية بنوسيت "سةرضاوة جياجياكان دةلَيَن". كاتيَك سةرضاوة جياجياكان قسةيةك دةكةن دةكريَت ئةو قسةية بة راست بزانريَت، بةلآم ئةطةر يةك كةس ئةو قسةية بكات دةبيَت بزانين خةلَكى تر ضى دةلَيَن.

سةرضاوة نةناسراوةكان لاوازترين سةرضاوةن.

هةموو رؤذنامةنوسةكان دةبيَت لة طةلَ بنةماكانى مامةلَةكردن لة طةلَ سةرضاوةكانى هةوالَدا ئاشنايةتيان هةبيَت. هةنديَك لةو بنةمايانة دةخةينة روو.

• رؤيتةرز تةنيا لةو كاتةدا سود لة سةرضاوة نةناسراوةكان وةردةطريَت كة زانياريةكانى ئةو سةرضاوانة لة ثيَناوى ثاراستنى بةرذةوةندى طشتيدابنء ئةو زانياريانةش لة شيَوةى On the Record لة بةردةستدا بن. لةو حالَةتةدا ئيَمة بةرثرسين لة ورديى وراستى زانيارييةكان.
• ثيَش قسةكردن لة طةلَ سةرضاوةكان لة سةر ئةم خالآنة لة طةلَيدا ريَكةوة:
1. ريَطةدان بة بلآوكردنةوةى زانيارييةكان لة طةلَ هيَنانى ناوى سةرضاوة (‏On the record‏).‏
2. ريَطةدان بة بلآوكردنةوةى زانيارييةكان بة بيَ ناوهيَنانى سةرضاوة (‏Off the record‏)‏.
3. زانيارى بؤ بلآونةكردنةوة يان (‏Background‏)‏.

• كة زانيارييةكانت بة دةستهيَنا لة طةلَ ضةند سةرضاوةيةكى ديكةدا بةراورديان بكة. Cross-checking‏) ‏بونى دوو يان سيَ سةرضاوة لة يةك سةرضاوة طرنطترة. راستىء دروستى زانيارييةكان ء رابردووى سةرضاوةكةء بيروبؤضونء ئاراستةى فكرى سةرضاوةكة هةلَسةنطيَنة. سود لة ئةزموونى رابردووى خؤت وةرطرةء بزانة هةستى خؤت سةباةت بة مةسةلةكة ضيية، طةر ثيَت واية هةلَةيةك هةية ديسانةوة بةراوردء ضيَكيَكى ترى كةرةوة.
• لة مامةلَةء جياوازىء وتويَذء روبةرِوو بونةوةء قةيرانةكاندا لة طةلأ هةموو لايةنةكانى كيَشةكةدا قسةبكة.
• لة وةرطرتنى زانياريةكانء هيَنانى ناوى سةرضاوةكاندا راستء دروستبة. سةبارةت بة سةرضاوةكان، ضى ئةوانةى ناويان ديَت يان ئةوانةى ناويان نايةت تا ثيَت دةكريَت زانياريان لة سةر بخةرِوو بؤ ئةوةى ئيعتبارى سةرضاوةكانت زياتر بن. هةرشتيَك نازانيت بة شةفافى بينوسة.
• بة كةلَك وةرطرتن لة ستايلى "(‏Hierarchy_of_Sources) بيَ ئةوةى ناوى سةرضاوةكةت ئاشكراكةيت دةتوانيت ئةو ثانتاييةى كة سةرضاوةكةى تيَداية ئاشكراكةيت، بةو شيَوةية دةتوانيت ئةو تيَبينية لاى خويَنةر دروست كةيت كةوا سةرضاوةكةت تا ض رادةيةك باوةرِثيَكراوة. بؤ  نمونة لة جياتى ئةوةى بنوسيت "حسن حوسين مامؤستاى زانكؤى سليَمانى وتى" دةتوانيت بنوسيت " مامؤستايةكى كؤليذى زانست لة زانكؤى سليَمانى وتى"
• رؤيتةرز تةنيا لةوكاتةدا هةوالَيَكى يةك سةرضاوةى بلآودةكاتةوة كةوا ئةو هةوالَة بةتةواوةتى راست بيَت و سةرضاوةكةش سةرضاوةيةكى باوةرِثيَكراو بيَت؛ سةرضاوةيةك كة راستةوخؤ لة ناو رووداوةكةدا بيَت. ئةو هةوالآنةى يةك سةرضاوةيان هةية دةبيَت بة ضةند فلتةريَكى تايبةتدا تيَثةرِبن. بةلآم كاتيَك لة سةر ثيَكدادانيَك دةنوسيت ثيَويستة ضةند سةرضاوةيةكت هةبيَت.
• ثاراستنى ناسنامةى سةرضاوةكة لة ئةستؤى رؤيتةرزداية، نةك ثةيامنيَر. دةبيَت ناوى سةرضاوةكة بخةيتة بةردةست بةرِيَوةبةرةكةت. هةم ثةيامنيَرء هةميش بةرِيَوةبةر دةبيَت ناوى سةرضاوةكة بؤ دةزطاكانى دةرةوةى رؤيتةرز ئاشكرانةكةن.
• ئةوكاتةى زانياريية سةرتايةكان كؤ دةكةيتةوة هةم بة دواى سةلماندنء هةميش بة دواى وةلآمدانةوةدا بطةرِيَ.
• وردبينى هةميشة لة ثيَشةوةية، دواكةوتن باشترة لةوةى هةلَة بكةيت. ثيَش ئةوةى دوا وشة بنوسيت ئةم ثرسيارة لة خؤت بكة ئةطةر كةسيَك ويستى رةدت بداتةوة وةلآمى تؤ ضى دةبيَت.
• رؤيتةرز ثشتطيرى لةو كةسانة دةكات كةوا ثةيرِةوى لة بنةماكانى نوسينى سةرضاوة دةكات.

وتةوةرطرتنء ديقةتكردن

وتةوةرطيراوةكان ثيرؤزن. نابيَت بة هيض شيَوةيةك بيانطؤرِى، تةنيا لةو كاتةدا نةبيَت وشة يان دةستةواذةيكى دووبارة لادةدةىء ئةوةش بةو مةرجةى ئةو لادانة نةبيَتة هؤى تيَكدانى ماناى وتةوةرطيراوةكة. ئةطةر لة رووى ريَزمانةوة دةستكاري وتةيةكى وةرطيراو دةكةيت، دةبيَت ئاطاتان لةوة بيَت ناوةرِؤك ماناكةى طؤرِانى بةسةردا نةيةت.

طولَبذيَرى وتةوةرطيراوةكان لةوانةية مةبةستى لة ثشتةوةبيَت. دلَنيابة لةوةى ئةو وتةوةرطيراوانةى كةوا سوديان ليَدةبينى رةنطدانةوةى وتةكانى سةرضاوةكةية. ئةو جولآنةى كة لة روخسارء هةلَسوكةوتى سةرضاوةكة (وةك ثيَكةنينء دةست جولآندن) دةردةكةون طةر كاريطةرى هةية بؤ سةر وتةكانى، با لة نوسينةكةدا رةنطبدةنةوة. ئةو كاتةى وتةى يةكيَك وةردةطريت، هةولَبدة ئةو شيَوازةى كة قسةكانى ثيَدةردةبرِيَت شيكةيتةوة. كاري ئيَمة ئةوة نيية قسةناشيرينةكانى كةسيَك لة وتةكانيا لادةين. لة هةمانكاتدا كاريى ئيَمة ئةوة نيية ئةوان ببنة مايةى طالَتةثيَكردنى كةسانى ديكة. ئةطةر ثيَت ناكريَت بةباشى سود لة وتةوةرطيراوةكانى سةرضاوةيةك ببينى باشتر واية داواى يارمةتى لة كةسيَكى بةئةزمونتر بكةيت.

كاركردن لة شويَنة مةترسيدارةكان:

ئةم بةشة تايبةتة بةو ئةزموونةى كةوا هةزاران ثةيامنيَرى رؤيتةرز لة سةرتاثاى جيهان لة ماوةى 150 سالَى رابردوودا  لة شويَنة مةترسيدارةكانى بة دةستيان هيَناوة. ئةوةى ليَرةدا دةخريَتة روو زياتر ثيَشنيازة تاكو ياساء ريَساى كاركردن. ئةو ثيَشنيازانةى ليَرةدا دةخريَنة روو زياتر بؤ ئةوةية يتوانيت لة كاتى روودانى هةر كيَشةيةك لة شويَنى كاركردنةكةت ضؤن هةلَسوكةوت بكةيت. مامؤستايانى رؤيترز ثيَيان واية نابيَت خؤت بدةيتة دةست قةزاو قةدةرةوة، ثيَويستة ثيَشتر خؤت ئامادةكردبيَتء بؤ دوركةوتنةوة لة مةترسى بةرنامةت هةبيَت.

ضةند خالَيَك:

1. ثةيامنيَري كاريَكى مةترسيدارة

ئةودةمةى لة شويَنيَكى مةرتسيداردا كاردةكةى، بؤنمونة كاتيَك هةوالَ لة سةرخؤثيشاندانيَكى ثرِلة توندوتيذى ئامادةدةكةى، ضاوةرِيَى ئةوة مةكة هةلَسوكةوتيان لة طةلَتا باش بيَت. ئةوة بزانة بؤ ضاوثيَكةوتنى دؤستيَك نةضوويت. بةثرسانى حكومةت لة زؤربةى ولآتاندا ثيَيان واية ترساندنى رؤذنامةنووسان كاريَكى باشة؛ ضونة دةبيَتة هؤى ئةوةى كةمتر لة كاروبارى ئةوانةى دةسةلآتيان لة دةستداية خؤيان هةلَقورتيَنن. لة زؤربةى ولآتاندا كاميراء ريكؤردةرى رؤذنامةنوسان دةستيان بةسةردا دةطيريَت. دادوةرةكان برِياردةردةكةن تاوةكو  رؤذنامةنوسةكان سةرضاوةكانيان ئاشكراكةن. لة ئةمريكا طةر سةرضاوةكةت ئاشكرانةكرد لةوانةية زيندانى بكريَيت. تةنانةت لة ولآتة ديموكراتةكانيش هةرِةشة رؤذنامةنوسان دةكريَت.

2. رؤذنامةنوسانيش مافى ذيانيان هةية.

هةرضةندة كارى رؤذنامةنوس ئةوةية هةوالَ ئامادةكات، بةلآم مافى ئةوةشيان هةية خؤيان لة مةترسى دوربخةنةوةء بير لة سةلامةتى خؤيان بكةنةوة. مامؤستايةكى رؤيترز دةلَيَت: "هيض هةوالَيَك ئةوة ناهيَنيَت خؤتى بؤ بةكوشت بدةى". هةروةها دةلَيَت: "هةميشة سبةينيَش هةوالَى باش دةست دةكةويَت". ريَطةمةدةن بؤ طرتنى ويَنةيةكى جوان يان هةوالَيَكى تازة طيانتان بكةويَتة مةترسيةوة. ئةو كاتةى هةست دةكةى مةترسيةكان زؤرن، هةولَ بدة بةسةر دلَةرِاوكيَى خؤتدا زالَ بيت.

3. روداوةكة بطيَرِةوة، مةبةرة بةشيَك ليَى.

هةوالَيَك يان ويَنةيةك ئةوكاتة نرخى هةية كة بتوانريَت بلآوبكريَتةوة. رؤذنامةنوسى مردوو ناتوانيَت هةوالَ بنيَريَت.

4. فيَرى ئةو ريَوشويَنانة بةكة دةبنة هؤى ثاراستنى طيانت.

وةك ضؤن فيَرى بنةماكانى نوسينى هةوالَ بويت، بةدواى ئةو بنةمايانةشدا بطةرِيَ كةوا دةبنة هؤى ئةوةى نةكةويتة مةترسيةوة.

ضةند ثيَشنيازيَك:

ثيَشتر خؤت ئامادةكة: بؤنمونة كاتيَك دةزانى وابرِيارة سبةى رثيَثيَوانيَك بكريَتء ئةطةرى ئةوةش هةية بةروتوندوتيذى رابكيَشريَت، سةريَك بدة لة شويَنى بةريَوةضوونى ريَثيَوانةكة. زانيارى لة سةر ئةو شويَنة كؤكةرةوة. شويَنى شتةكان ديارى بكة. شةقامةكان ئةملاولا كةوتونةتة كوىَ. نةخشةيةكى باش ئامادةبكة. دلَنيابة لةوةى ئةو شويَنةى ثيَدا دةضى هاتوضؤكردنى تيَدا قةدةغة نةكراوة. ئةطةر بؤ ضونة ئةو شويَنة ثيَويستت بة مؤلَةت هةية ثيَشتر خؤتى بؤ ئامادةكة. بير لةو مةترسيانة بكةرةوة لةوانةية بيَنة ريَطةتء خؤتى بؤ ئامادةكة. مةزةندةى رادةى مةترسيةكان بكة، بؤ ديارى كردنى رادةى مةترسيةكانيش دةبيَت لة ثيَشدا بزانى ئةو مةترسيانة ضين لة بؤسةدان بؤت. ئةو كاتةى بزانى مةرتسيةكانى ثيَشت ضيية باشتر دةتوانيت خؤت بؤ روبةرِوبونةوةو هةلَهاتن ئامادةكةيت.

ثاش هةلَسةنطاندنى سةرةتايى ريَوشويَنةكانى بةرطيرى بطرةبةر: بؤنمونة طةر بة سةيارةكةى خؤت دةضيت بؤ ئةو شويَنة، سةيارةكةت بة جؤريَك راطرة ناضار نةبيت بسورِيَتةوة تاكو بة ئاسانى لة شويَنى روداوةكة دوركةويتةوة. ثيَشتر هيَلَى ثةيوةندى خؤت لة طةلَ ذورى هةوالَدا ريَك بخة. دةبيَت يةكيَك هةبيَت بزانيَت تؤ لة كويَتء كةى دةطةرِيَتةوة.

ذمارة تةلةفونى ئةو كةسانةى كة ثيَويستن لة طةلَ خؤتا هةلَطرة. دةتوانيت لة جياتى ناوى راستةقينةى كةسةكان ناوى تر بنوسيت بؤ ئةوةى نةناسريَنةوة. كةرةستةى فرياكةوتنى خيَرا لة طةلَ خؤتدا هةلَطرة، بةوانة هةم يارمةتى خؤت دةدةيتء هةميش طيانى كةسانى ديكة رزطار دةكةى.

ثيَشنيازى رؤيتةرز: طةر شارةزايت لة فرياكةوتنى سةرةتايدا هةية يارمةتى ئةوانة بدة كة بريندار دةبن. كاميراكةت دانيَء يارمةتى بريندارةكان بدةء هيض دريَغى نةكةى لةوكارة. تا ثيَت دةكريَت لة سةر شويَنةكة زانيارى بدة بةكةسانى ديكة. ذمارة تةلةفوونى ثةيامنيَرةكانى ترت با ثيَبيَتء لة سةر مةترسيةكان قسةيان لة طةلَدا بكة. بةوكةسانةى كة ضاوةرِيَى طةرِانةوةى تؤن بلَىَ ئةطةر ديارتان نةبوو ضى بكةن. ثيَش هةركةسيَك بير لة رزطاركردنى خؤت بكةرةوة.

ثيَشتر برِيار لة سةر جلوبةرطء ناسنامةو جانتاى ثارةكةت بدة. باشتر واية ناسنامةى رؤذنامةنوسيةكةت لة طيرفاندا بيَت، نةك كرابيَت بةكراسةكةتةوة. ئةزمونةكان ئةوةيان دةرخستوة كاتيَك ثرسيارت ليَدةكةن ليَرةضى ئةكةيت باشترواية بلَيَت رؤذنامةنوسيتء ناسنامةكةتى ثيشان بدةى. لة حالَةتيَكى وادا باشتر واية بةرامبةرةكةت ئارامكةيتةوة. بةنةرمى قسةى لة طةلَدا بكةىء دوار ناسنامةكةتى ثيشان بدةى. هةنديَك جار ناسنامةكة دؤخةكة خراثتر دةكات؛ ئةويش ثةيوةندى بة ئةزموونى خؤتء ئةو شويَنةى كة تيَداى هةية.

خؤئامادةكرن ثةيوةندى بة وةرزشةوة هةية، ئةوةى تةندروستى باشة باشتروخيَراتر دةتوانيَت لة شويَنة مةترسيدارةكان خؤى دورخاتةوة. ئايا تواناى ئةوةت هةية هةمووشةوةكة بة ثيَ ريَبكةى. ئايا دةوانيت رابكةى. ئةطةر ثيَكانت ديَيَن باشتر واية لةو هوتيَلةى كة تيَداى يان لة ذورى هةوالَةوة بةدواى زانياريةكاندا بطةرِيَى. لةم حالَةتةدا طةر بةرنامةيةكى باشت دانابوو، لةوانةية ئةو هةوالَةى كة دةينوسيت باشتر بيَت.

هيض شتيَك مةدةرة دةست قةزاوقةدةرةوةء بثشت بة شانس مةبةستة: بير لةوة نةكةيتةوة تةنيا هاوكارةكةت بريندار دةبيضت يان دةكوذريَتء تؤ هيضت بةسةر نايةت. هةرطيز نةلَيَت هيض روونادات. كةسانيَك هةن طةر ثيَش ثيَكدادانيَك نةختيَك بيريان بكردبايةتةوة ئيَستا لة طةلَماندا دةبوون. ئةطةر دةرك بة مةترسيةكان نةكةيتء مةزةندةيان نةكةى دلَنيا بة لةوةى قاض لة سةر لوغم دادةنيَت. ئةو كاتةى مةيدانى لوغمةكان دةناسيتةوة، دواتريش دةتوانيت بة ناويدا تيَثةرِيت.

سةرةرِؤمةبة: ئةطةر سةرةرِؤ بيت طيانى خةلَكانى تريش دةخةيتة مةرتسيةوة، مةرج نيية هةموو جاريَك لة ناو قولآيى رووداوةكةدا بيت. وةك ضؤن مةرجيش نيية طةر لة ناو رووداوةكةدا بيت هةوالَةكةت باش دةبيَت.. دوو فيلمى ديكومينتارى ئةوة دةردةخةن ضؤن ئةو ثةيامنيَرةى كة لة خؤثيشاندانيَكى توندوتيذداية ناو خةلَكةكةدا بووة لة كاتى بلآوة ثيَكردنى خةلَكةكة لة لايةن ثؤليسةوة بريندار دةبيَت، كةضى ئةو ثةيامنيَرةى لة سةربانى بينايةكةوة بة سةلامةتى دةتوانيَت ويَنةى جوان ثرِماناو كاريكةرى خؤثيشاندانةكة تؤمار بكاتء طيانى خؤشى نةخاتة مةترسيةوة.

ئاطادارى دةوروبةرى خؤت بة: كاتيَك هةوالَى خؤثيشاندانيَك ئامادةدةكةى، دةبيَت ئاطادارى بينينةكانت بيتء هةولَ بدةى زانيارى لة سةر ئةو رووداوانةى ئةطةرى روودانيان هةية كؤكةيتةوة. ئةطةر هةستت كرد توندوتيذييةكان زياتر دةبن(بؤنمونة طازى فرميَسك ريَذ بةكاردةهيَنريَتء مؤلؤتؤف بةدةستةكان ديَنة مةيدانةوة) دةبيَت ثيَشتر خؤت ئامادةكةيت. بؤ نمونة مةسافةيةك لة مةيدانى رووداوةكة دوركةوة بؤ ئةوةى طةر ثؤليس دةستى كرد بة طرتنى خؤثيشاندةران تؤش تيَكةلَيان نةبيت.

بة شيَوةى طروث كاربكة:

خالَيَكى طرنط كةواى كردوة سةربازةكان طيانى خؤيان زياتر لة ثةيامنيَران بثاريَزن ئةوةية بة شيَوةى طروث كاردةكةن، لة كاتيَكدا ثةيامنيَران بة شيَوةى تاك كاردةكةن. كاتيَك هةست بة مةترسى دةكةى بة شيَوةى طروث كار بكة، تةنانةت ئةطةر ناضار بيت لة طةلَ ثةيامنيَريَكى نةيارى خؤتا كار بكةى. هانى ثةيامنيَرةكانى تر بدة بؤ ئةوةى ثةيوةندى بة ئيَوةوة بكةن. هةلَ بدة بة ضاويَكى ثؤزةتيفةوة تةماشاى كارى طروثى بكةى.

لةبيرت نةضىَ كاتيَك دؤخةكة مةترسيدارة كؤنترؤلَت لة دةست نةضىَ. بؤ نمونة هةولَنةدةى بةرامبةرةكةت تورِةكةيت، هةميشة لة ثيَشدا بيركةرةوة.

ياريضية سةرةكيةكان بدؤزةرةوة:

لة خؤثيشاندانء شةرِةكاندا ياريضية سةرةكيةكان بدؤزةرةوةء بيانخةرة ذيَرضاوديَريةوة. ئاطادارى ئةو ئيشارةتانة بة كة دةيدةن بة كةسةكانى دةوروبةريان.

سود لة هةمو هةستةكانت وةرطرة

‏بينين، بيستن، بؤنكردن...بؤن بكة. ئةطةر لة دةوروبةرتا بؤنى بةنزين ديَت واتة ئةطةرى كةوتنةوةى ئاطر لة ئاراداية. ئةطةر بينيت لةودةوروبةرة كةسيَك بة رافيعة خةريكى باركردنى بةردة يان لةملاوء ئةولا كةلَكة بةردو خشت هةيةء لةوة ئةضيَت بةردوخشتةكان بةرببنةوةء بكيَشن بةسةرى ئةمء ئةودا.

لةوانةية ضةند لاثةرِةى رؤذنامةيةك كة لة ذيَرجلةكانتةوةية لة كاتى هيَرشى ثؤليسةكاندا ببيَتة هؤى رزطاربوونت.

بزانة خةريكى ضييت:

ريطة مةدة كةسيى ديكة لة جياتى تؤ برِيار بداتء رةوانةى ناوجةرطةى مةترسييةكانت بكات. لةوانةية سةرنوسةر داوا لة بةرثرسى بةشى نوسين بكاتء بيةويَت  تؤ كاريَك ئةنجامبدةى. تؤ خؤت لة شويَنةكةيتء مةترسيةكان لةبةرضاوبطرةو برِيار بدة.

هةميشة ئاطات لةوة بيَت بزانة زانيارى ضيت ثيَية. لةوانةية شتيَكت ثيَ بيَت بيَتة هؤى ئةوةى وةك ئاذاوةضييةك تةماشات بكةن. بؤ نمونة ويَنةى وتارخويَندنةوةى سةرؤكى ئاذاوةضييةكان. يان ويَنةيةكى خؤت لة طةلَ رابةريَكى ئاذاوةضيدا.

ضةند ريَنماييةك بؤ ئةو رؤذنامةنوسانةى دةنيَردريَن بؤ ئةنجامدانى كاريَك:

• ئةطةر لة شويَنيَكى تويَدا كاردةكةى حةتمةن دةبيَت ليَكولَينةوة لة سةر دابء نةريتء كولتورى ئةو شويَنة بكةيت. تةنانةت لة زيَدى خؤتيشدا دةبيَت وابكةى.
• ئةطةر لة شويَنيَكدا كار دةكةى لةوانةية بة هؤى رةنطى ثيَستت يان نةتةوةكةت ياخود زمانةكةت طيانت بكةويَتة مةترسيةوة، مةضؤ بؤ ئةو شويَنة.
• ئةطةر برِياروابو بؤ ماوةيةكى دريَذ لة ولآتيَكى ديكةدا بميَنيتةوة، هةولَبدة سةرةتاكانى زما نى ئةو ولآتة فيَربيت. هةنديَك جار لةوانةية ضةند رستةيةك لة مردن رزطارت كات. بةلاى كةمةوة فيَرى ئةوة بيت بة زمانى ئةو ولآتة بلَيَت من رؤذنامةنوسم.
• كاتيَك لة شويَنيَكى نويَ كاردةكةى، ثةيوةندى لة طةلَ رؤذنامةنوسانى ئةو شويَنةدا دروست بكة. ئةوان ريَطةضارةء هيَلَة سورةكانت ثيشان دةدةن. بةو شيَوة دةتوانيت كؤنترؤلَى دؤخةكة بطريتة دةست.

• ئةطةر لة شويَنى مةترسيدارى وةك ناوضة جةنطاويةكاندا كاردةكةى باشتر واية تةماشايةكى ريَكةوتنامة جيهانيةكانى وةك ريَكةوتنامةى ذنيَف بكةى. ئةوة بةو ماماية نيية كاتيَك باس لة مافةكانى خؤت دةكةى كةواتة رزطارت بووة. جارىوا هةية خستةرووى ئةو مافانة وا لة بةرامبةرةكةت دةكات هةرضى بيةويَت ثيَت بكات ثيَت دةكات. هةرضةندة لةوانية دواتر قورس بةسةريدا بشكيَتةوة.
• خؤت تةئمين بكة. هةم لة كاتى نةخؤشيدا بؤتان بة سودةو هةميش لة كاتى كوذرانت بؤ خزمةكانت لة رووى ماليةوة سودى دةبيَت. ئةطةر لة شويَنيَكى نويَدا كاردةكةى ئاطات لةو نةخؤشيانة بيَت كة لةويَدا هةية،

• ئةطةر دةضيتة شويَنيَكى مةترسيدارةوة هةولَ بدة ضاكيَتيَكى دذة بةطولَة بؤخؤت ثةيداكةيت.
• لة سةفةردا با ثيَلآوةكةت نؤي بن و ثيَت نةطريَتء سوكء سادةو دذبة ئاو بيَت.
• لة جياتى ئةوةى جلةكانت قورسء ئةستور بن با ناسكء تةنك بن.
• كلآويَكى باشت ثيَويستة
• ئةطةر دةضيتة شويَنيَك كة شةرِى تيَداية ئاطاداربة قةمسةلَةكةت لة يونيفؤرمى لايةنيَكى شةرِةكة نةضيَت.
• با جلةكانت زةق نةبن. بؤ نمونة ئةطةر رةنطى جلةكانت نارنجية، لةوانةية قةرةولَى يةكيَك لة لايةنةكانى شةرِةكة لة سةر تؤ زوم بكريَت.
• لة حالَةتى شةرِدا باشتر واية ثارضة يان دةستةسرِيَكى سثيت ثيَ بيَت. ئةوثارضة سثية ماناى تةسليم بوونةء دةتوانيَت طيانى تؤلة مردن رزطاركات.
• ثارةكةت لة ضةند شويَنيَكى جياجيا هةلَطرة. هةنديَك جار لةوانةية بيانةويَت بةزؤر ثارةكةت ليَ بستيَنن، با يةك دوو طيرفانت بةتالَ بيَت، لةوانةية وازت ليَبيَنن. خراث نيية دوو جانتاى ثارةت ثيَبيَت. لة يةكيَكياندا برِيَك ثارةى كةمء ناسنامةيةكى كؤنى خؤت دابنيَ.
• لة هةنديَك شويَن ئاوى ثاك دةست ناكةويَت. دةتوانيت لة طةلَ خؤتا ئاوى ثاك يان حةثى ئاوثاكةرةوة هةلَطريت.
• زانياريية ثزيشكيةكانى خؤتت ثىَ بيَت باشترة، وةك جؤى خويَن، ديابيتت هةية يان نا يان لةبةرامبةر هةنديَك شتدا حةساسيةت هةية، هةموو ئةوانة بةكةلَكتان ديَت.
• ثاكوخاويَنى خؤت راطرة. با سابونت ثيَبيَت.
• با هةنديَك ضوكليَتت ثيَ بيَت. هةنديَك جار ضوكليَتى باش دةتوانيَت حالَتان باشتر بكات.

وةك قالَيضييةك تانءثؤى هةوالَةكان ثيَكةوة طريَبدة:

طؤيَنةدان بة ثيَشينةء رووداوة ثةيوةنديدارةكان بة هةوالَةكان دةبيَتة هؤى ئةوةى هةوالَةكان بةشيَوةيةكى شيَواو رةنطبدةنةوة. زؤرجار لة جياتى ئةوةى هةوالَةكان بةشيَوةيةكى شةفاف مانادار بطةنة لاى خويَنةران ثضرِثضرِء بيَمانا دةطةن. ثيَشينة هاوكارى ثةياموةرطر دةدات تاكو بةدواى ماجةراى رووداوةكةدا بضيَت. ثيَشينةكان بةسةر هةوالةكةدا دابةش كة، هةنديَكى ليَرةو هةنديَكى ديكةى لةوىَ. دةكريَت لة ليدةكةشدا ثيَشينةكة باس بكريَت. ضوار ثيَنج وشة بؤ وةلآمى "بؤ" و "ضى" هةوالَةكة.

ئةطةر شةش رستة  ثيَشينةت هةية باشتر واية لة شةش شويَنى جياوازدا دايانبينيَيت. شوينى باش بؤ ثيَشينة ثيَشء ثاشى وتةوةرطيراوةكانة.

هاوسةنطىء خؤ دروخستنةوة لة رقءكينة

هاوسةنطى يةكيَكة لةو بنةمايانةى كة ئاذانسةكانى هةوالَ لة ثاش "وردبينى" طرنطى ثيَدةدةنء دةبيَت رةضاو بكريَت. سةبارةت بةو هةوالآنةى كة كيَشةء طؤبةنديان لة دواية يان زانيارى نويَ و طرنطيان تيَداية دةبيَت بةلاى كةمةوة دوو سةرضاوةت هةبيَت. ضونكة نةثاراستنى هاوسةنطى دةبيَتة هؤى ئةوةى طومانى ئةوةمان بكةويَتة سةر بة رقةوة هةوالَةكةمان بلآوكردوةتةوة يان لايةنطرى لة لايةنيَكى ماجةراكة دةكةين.

ئةطةر لة هةوالَيَكدا كةسيَك يان دةزطايةك تاونبار دةكةى دةبيَت بؤضوونةكانى ئةو كةسةش بهيَنيت تةنانةت لة ليدةكةشدا.

ئةطةر لة خؤثيشاندانيَكدا خؤثيشاندةران ثؤليسيان تاوانباركرد كة ليَيان داوون، دةبيَت لة طةلَ ثؤليسيشدا قسة بكريَت: "خؤثيشاندةران دةلَيَن ليَيان دراوة، بةلآم ثؤليس قسةكانيان رةد دةكاتةوة"

ريَنمايةكى طرنط

بؤ ثاراستنى هاوسةنطى، ثيَويست ناكات هةردوو لايةنةكة بة يةك ئةندازة سةير بكةيت. هاوسةنطى واتة بؤضوونى هةردوو لايةنةكة لة هةوالَةكةدا بخريَتة روو. بةلآم طةر يةكيَكيان بة ثيَى راى تؤ نالؤذيكيانة قسةى كرد، ئيشارةتيَكى بضوك بة قسةكانى بةسة.

دوو خالَى تر

1. ئةطةر لةو سةرضاوانةى كة ويستويانة ناويان ئاشكرا نةبيَتء سةربة لايةنيَكى كيَشةكةن وتةيةك وةربطريت سةبارةت بةوةى لةو لايةنةكةى تر ضى باسة، دةبيَت ئةو وتانة "زانيارى" بخةنة روو نةك "بيرورِا". هؤى ئةوةش دةطةرِيَتةوة بؤ ئةوةى "ئةو كةسانةى كة دةيانةويَت قسةء جويَن بة كةسيَك يان دةزطايةك يان ولآتيَك بدةن، ثيَويستة بة شيَوةى تؤماركراوةبن.  ئةوانةى خاوةنى قسةى خؤيان نين وتةكانيان مةهيَنةوة.
2. تا ئةو شويَنةى كة ثةيوةستة بة راطرتنى هاوسةنطى، هاوسةنطى رةشء سثى نيية. لةو هةوالآنةى كة سةبارةت بة شةرِء ململانيَى دوو لايةنة، زؤرجار لايةنى سيَيةميش هةية. ئةوةتان لةبير نةضيَت جطة لة رةشء سثى، خؤلَةميَشيش هةية.

رةنط  (color)

رةنط، ئةو هةستة لاى خويَنةر دروست دةكات كة لة شويَنى روداوةكةداية. بة دواى ئةو وردةكاريانةدا بطةرِىَ كة بة خويَنةر دةلَيَت ئةوىَ ضؤن بو. ئةو وردةكاريانةى والة خويَنةر دةكات بضةسثيَت بة هةوالَةكةتةوةء دةست بةردارى نةبيَت. ئةطةر فرِؤكةيةك كةوتووةتة خوارةوة، باس لةو شتانة بكة كة لةملاوئةولادا بلآوةى كردووة، دةبيَت بة وردى باس بكريَت، كورسييٍةكى نيوةسوتاو، ضةمةدانى شكاو، بوكةشوشة... باسكردنى بؤكةشوشة نيشانةى ئةوةية لة فرِؤكةكةدا مندالَيش هةبووةء كارةساتةكة كارةساتيَكى مرؤيية...

دةيظيد فينكل لة رؤذنامةى "واشنتؤن ثؤست" دةلَيَت: "لة جياتى ئةوةى بنوسيت ئةوةى نةخؤشى شيزؤفريناى هةبو طويَى لة دةنطى سةيروسةمةرة دةبو، باسى ئةو دةنطةى بؤ بكة، بؤ نمونة بنوسة ئةو طويَى لةوة بو "برِؤ هاوسةرةكةت بكوذة."

وةك ميَرولة ضؤن دةنكة طةنم كؤ دةكاتةوة، تؤش زانيارييةكان كؤ بكةرةوة. زؤر جار ئةطةر هةمان سات تيَبينيةكانت نةنوسيتةوة لة بيرت دةضيَت. لة طةلَ هةركةسيَكدا قسة دةكةى تةماشاى لةشءلارو جلء بةرطةكةى بكةء لاى خؤتةوة ياداشتى بكة. ئةطةر لة ئؤفيسةكةيدا ضاوثيَكةوتنى لة طةلَ دةكةيت، باسيَكى ئؤفيسةكةش لة هةوالَةكةدا بكة. بؤ نمونة دو ثةيكةرى ئةفريقايىء هةمو برِوانامةكانى بة ديوارةكةدا هةلَواسيوة.

دةبيَت ئةو وردةكاريانةى لة هةوالَةكةدا باسيان ليَوة دةكةى لة طةلَ ناوةرِؤكى بابةتةكةدا بطونجيَن، ئةطةر بنوسيت "شايةتحالَيَك كة ثالَتؤيةكى سةوزى لةبةردا بو و وتى سىَ تةرمى لة فرِؤكةكة هيَناوةتة دةرةوة". باس كردنى رةنطى ثالَتؤكة يارمةتى باشتر وةسفكردنى ماجةراكة نادات، بةلآم طةر بنوسيت "شايةتحالَيَك كة ضةند ثةلَةخويَنيَك بة دةستييةوة بو رومةتيشى تؤزاوى بو وتى سىَ تةرمى لة فرِؤكةكة هيَناوةتة دةرةوة"، يارمةتى خستنةرِوى دراماتيكيانةى روداوةكة دةدات.

(color) رةنط، دةبيَتة هؤى ئةوةى هةوالَةكةتان طرنطييةكةى زياتر بيَت. خويَنةر تيَدةطات تؤ لة ثشتى ميَزةكةتةوة هةوالَةكةت نةوسيوةو خؤت لة شويَنةكة بويت. رةنط، دةبيَتة هؤى ئةوة كة خويَنةران تا ضةندين سالَى ديكة راثؤرتةكةى تؤيان لة ياد نةضيَت، بةلآم ئاطاداربة رةنطى زؤر هةوالَةكة دةخنكيَنيَت.

ويَنةيانة بيركةنةوة:

ئةو ثةيامنيَرانةى راثؤرتةكانيان لة شويَنى روداوةكةوة دةنوسن، دةبيَت ويَنةيانة بيركةنةوةء هةوالَيَك بنوسنةوة ئةوة دةرخات ئةوان لة شويَنى رووداوةكةدا بوون.

رؤيتةرز دةلَيَت ئةطةر لة ذورى هةوالَدا دانيشتوويتء هةوالَ ئامادة دةكةى، خراث نيية سود لة هةنديَك وةسفى هةوالَى تةلةفزيؤنى وةرطريت، بةومةرجةى ئةو قسانةى لة تةلةفزيؤنةكةوة دةيبيستى تيَكةلَ بة بينينةكانت نةكةى.

وتةوةرطيراوة زيندو و رةنطدارةكانء ئةو ثيَشينةيةى كة طيان دةكةن بةبةر هةوالَيَكى وشكو مردوودا، دةبيَت لةملاوئةولاى هةوالَةكةدا بكةنةبةرضاو، نابيَت ثةرتةوازة بكريَن. لة كويَ ثيويستى كرد هةنديَك ثيَشينةى هةوالَةكة بنوسةوة. دواتر هةنديَك زانيارى، ئةنجا رةنط ودواتر هةنديَكى تر ثيَشينةء ثاشان هةنديَك وتةى وةرطيراو....هتد.

هةوالَى رةنطدار  ثيَويستى بةوة نيية سيفةتى سةيروسةمةرةى بدريَتةثالَ. زياتر ثيَويستى بة ويَنةي نويَء زيندوو هةية.

• لة جياتى ئةوةى بنوسيت مالَيَكى زةبةلاح، بنوسة مالَيَك كة 15 ذورى تيَداية.
• لة جياتى ئةوةى بنوسيت كليكسيونى ثةثولةى سةرسورِهيَنةر، بنوسة كليكسونيَك كة زياتر لة 300 جؤر ثةثولةى ئةفريقايى نايابى تيَداية.

سةرضاوة

2006 JadidNews.com